ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਿਆ: “ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਥਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਝੰਡਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੁਆਰਾ ਅਮਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ; ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: “ਕੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਕੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਕੀ ਦਾਢੀਆਂ ਹਨ, ਕੀ ਤਪਸਿਆ ਹੈ?” ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੋਕ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇੱਛਤ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਹੜੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ, ਉੱਦਮ, ਮੰਤਰ, ਯਜਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ: “ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਤੇ ਜਾ, ਐ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ।” ਉਥੇ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਨ, ਮਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਰਨ, ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਰਨ ਨੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਵਰਨ ਨੇ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ; ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇਗਾ।” ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਵਰਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਰਨ-ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਆਖਿਆ: “ਅੱਜ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿਓ; ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਯਾਦ ਹੈ?” ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਵਰਨ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਆਖਿਆ: “ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਰਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਦਸ ਦਿਨ ਬਾਦ, ਵਰਨ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਹੁਣ ਯਜਨ ਕਰ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਦੰਦ ਆ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਆਉ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ।” ਵਰਨ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੇ, ਨਾਰਦ, ਜਦੋਂ ਦੰਦ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ 'ਤੇ ਆਏ, ਵਰਨ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਹੁਣ ਯਜਨ ਕਰ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਦੰਦ ਵੀ ਝੜ ਜਾਣਗੇ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ।” “ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਆ ਜਾਣਗੇ; ਤਦ ਮੈਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੁਣ ਜਾ।” ਵਰਨ ਫਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਨਵੇਂ ਦੰਦ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਨਾਰਦ, ਵਰਨ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਹੁਣ ਯਜਨ ਕਰ,” ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਧਨੁਰ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜਨ ਪਸ਼ੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਰਨ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਦੋਂ ਰੋਹਿਤਾ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ; ਜਦ ਰੋਹਿਤਾ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਰੋਹਿਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ; ਵਰਨ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਕਰ।” “ਓਮ” ਆਖ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਰੋਹਿਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਵਰਨ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। “ਆ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਵੀਰ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਨ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਰੋਹਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਵਰਨ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। “ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਤੇ ਮੁਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।” ਰੋਹਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਰੋਹਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਦਿਵਯ ਧਨੁ ਲੈ ਕੇ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਦੁਖ ਦੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵਰਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਰੋਹਿਤਾ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ; ਛੇਵੇਂ ਸਾਲ, ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਰੋਹਿਤਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: “ਕਿਸੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਜਾਂ ਲਾਭ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਜੀਗਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਕੰਗਾਲ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਵਿਕਾ ਕਿਉਂ ਘਟ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੋ?