ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੀਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਕ, ਸ਼ਿਵ, ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਆਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਆਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ, ਰੋਹਿਤ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ, ਆਗਨੇਯ, ਇੰਦ੍ਰ, ਇੰਦਵ, ਐਸ਼ਵਰ, ਮੈਤ੍ਰ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਯਾਮਯ, ਆਸ਼ਵਿਨ, ਅਉਸ਼ਨ—ਇਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ। ਇਕ ਵਾਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਜੋ ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਪર્વਤ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਯ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਤਿਥਿਆ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮੂਰਖ, ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਿਸ਼ਿਓ।” ਤਦ ਪರ್ವਤ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਇੱਕ ਗੁਣਾ, ਦਸ ਗੁਣਾ, ਸੋ ਗੁਣਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੋ ਇਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਆਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੰਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ। ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੜ੍ਹ, ਪਾਣੀ, ਦਾਡੀਆਂ, ਤਪੱਸਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰਥਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲੋਕ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਪਰਮ ਜੋਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਯਜ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਨਮ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਫਲਰਹਿਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਇੱਛਿਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ, ਉੱਦਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਯਜ, ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।” ਉਸ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਰੁਣ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਵਾਰੁਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਨੋਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੇਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਾਰੁਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਰੂਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜ ਕਰਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਾਰੁਣ-ਯਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਰੁਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਵਾਅਦਾ ਯਾਦ ਹੈ?” ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਜਾਨਵਰ ਦਸ ਦਿਨ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਰੁਣ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਜਦ ਦਸ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਯਜ ਕਰ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਾਨਵਰ ਹੁਣੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਜਦ ਇਸਦੇ ਦੰਦ ਆ ਜਾਣ, ਤਦ ਆਈਓ, ਹੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਰੁਣ ਮੁੜ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਦ ਸੱਤ ਸਾਲ ਉੱਤੇ ਦੰਦ ਆ ਗਏ, ਵਾਰੁਣ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਯਜ ਕਰ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਦੰਦ ਝੜ ਜਾਣਗੇ, ਹੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ।” “ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਦੰਦ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਆ ਜਾਣਗੇ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਯਜ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੁਣ ਜਾ।” ਫਿਰ ਵਾਰੁਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਨਵੇਂ ਦੰਦ ਆ ਗਏ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਯਜ ਕਰ,” ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਦ ਇੱਕ ਖਸ਼ਤਰੀ ਯਜ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜੀਆ ਬਣਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਰੁਣ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਰੋਹਿਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦ ਰੋਹਿਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰੋਹਿਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਵਾਰੁਣ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਜ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ।” ਰਾਜਾ ਨੇ “ਓਮ” ਆਖ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਰੋਹਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਵਾਰੁਣ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। “ਆ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਵੀਰ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰੁਣ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇਵਾਂਗਾ।