ਪੰਜ ਦਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵੀ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੀਰਥ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ ਜੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ। ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਿਰਣਯਕਸ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੈਤ ਯਜਨ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਗਏ; ਕੁਝ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੱਗ ਸ਼ਮੀ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਸ਼ਵੱਠ (ਪੀਪਲ) ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਅਰਕ (ਅਕ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਟ (ਬਰਗਦ) ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਸੋਮ ਚੰਦਨ ਪਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਯਮ ਆਪ ਕਾਂ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਟੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਯਜਨ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੈਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ, ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਣਵ, ਫਿਰ ਅਰਕ, ਸ਼ੈਵ, ਸੌਮ੍ਯ, ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ, ਰੋਹਿਤ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ, ਆਗਨੇਯ, ਇੰਦ੍ਰ, ਇੰਦਵ, ਐਸ਼ਵਰ, ਮੈਤ੍ਰ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਯਾਮਯ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਨ—ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ। ਇਕ ਵਾਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾ-ਉਚਿਤ ਆਗਵਾਨੀ ਕਰਕੇ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਕੀ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮੂਰਖ, ਚੰਗਾ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" ਪਾਰਵਤ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਰਾਜਨ, ਇਹ ਫਲ ਇਕ ਗੁਣਾ, ਦਸ ਗੁਣਾ, ਸੌ ਗੁਣਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਇਥੇ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੰਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋਏ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ। ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਅਤੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਮੂਲ, ਕੀ ਪਾਣੀ, ਕੀ ਦਾਡੀਆਂ, ਕੀ ਤਪ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜਨ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੋਕ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ, ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹਵਨ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਈ ਜਨਮ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਰਹਿਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਾਂਛਤ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਹੜੀ ਰੀਤ ਨਾਲ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ, ਯਤਨ, ਮੰਤਰ, ਯਜਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਲੈਣਾ ਹੀ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਹੇ ਆਦਰਯੋਗ ਰਾਜਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਵਾਂਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ।" "ਵਰੁਣ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਵਰੁਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਰੂਰ ਜੰਮੂ।" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਰੁਣ-ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਤਾਂ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਅੱਜ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ; ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਯਾਦ ਹੈ?" ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਜਦ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਤੂ ਦੱਸ ਦਿਨ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਰੁਣ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਦੱਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੁਣ ਯਜਨ ਕਰ।