ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਹਰ ਇਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਸ਼ਰੱਧਾ, ਮੈਧਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਜਲ ਪਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਤੀਰਥ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਸ਼ਰੱਧਾ, ਮੈਧਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਧੀਅਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਹਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਿਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਹਿਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੰਜੇ ਦੇਵੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਓ ਨਾਰਦ, ਉਥੇ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਇਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਿੱਤੂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ ਯਜਨਾ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਜਦ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਿਰਣਯਕਸ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੈਤਿ ਯਜਨਾ ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਯਜਨ ਅੱਗ ਸ਼ਮੀ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਅਰਕ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਟ ਵਿਚ। ਸੋਮ ਪਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਯਜਨ ਅੱਗ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਯਮ ਆਪ ਕਾਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਠੀ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਯਜਨਾ ਮੁੜ ਚਲ ਪਈ, ਦੈਤਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਟੁਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ, ਦੂਜਾ ਵੈਸ਼ਨਵ, ਫਿਰ ਅਰਕ, ਸ਼ਿਵ, ਸੌਮ, ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵੱਡੀ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਤੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਾ ਕੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾਰਦ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ: ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ, ਰੋਹਿਤ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ, ਆਗਨੇਯ, ਇੰਦ੍ਰ, ਇੰਦਵ, ਐਸ਼ਵਰ; ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਯਾਮ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਔਸ਼ਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਨਾਰਦ ਤੇ ਪರ್ವਤ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਤਿਥਿਆ ਕਰਕੇ ਪੁਛਿਆ, "ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮੂਰਖ, ਚੰਗਾ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" ਪ੍ਰਵਤ ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਫਲ ਇਕ ਗੁਣਾ, ਦਸ ਗੁਣਾ, ਸੋ ਗੁਣਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਲ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਿਤਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਵੰਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋਏ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ। ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰੂਟ, ਜਲ, ਦਾਡੀਆਂ, ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਜਨ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੋਕ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੋਖਸ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਧਾਰਕ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ, ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਹੋਇਆ ਜਨਮ—all ਕੁਝ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਾਂਛਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਏ, ਮੰਤਰ, ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।" ਤਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰ, ਫਿਰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਹੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ।