ਲੱਖਸ਼ਮਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰਸਵੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ ਮੁੜ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾ।" ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਗੌਤਮੀ ਦੇਵੀ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਗੰਗਾ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਹਟਾ ਦੇ।" ਗੰਗਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਸਭ ਔਰਤਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਚਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚੀਤਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ?" "ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਠੱਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਸਵਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਖਿਆ: 'ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਦਿੱਖਾਈ ਦੇਵੇ।'" ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਸਵਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਦਿੱਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪਤ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਹਰਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪੁਰੂਰਵਾਸਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਵਿਤਰੀ, ਗਾਯਤਰੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਮੇਧਾ, ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਤੀਰਥ—ਸਾਵਿਤਰੀ, ਗਾਯਤਰੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਮੇਧਾ, ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ। ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਧਰਮ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ; ਸ਼ੰਭੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ, ਡਰ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਕੋਲ ਚਲ ਪਈਆਂ; ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਹਿਰਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ," ਹਰਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ; ਪੰਜ ਧੀਆਂ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ, ਸਰਸਵਤੀ ਸਮੇਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ 'ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੀਰਥ' ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ' ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ' ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ; ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਾਲ ਦীক্ষਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਘੋੜਾ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਹਿਰਣਯਕਸ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਯਜਨ ਸਥਲ ਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਗਵਾਈ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ, ਕੁਝ ਡਰ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ; ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸ਼ਮੀ ਰੁੱਖ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਸ਼ਵਤਥਾ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਅਰਕ ਵਿਚ, ਸ਼ਿਵ ਵਟ ਵਿਚ, ਸੋਮਾ ਪਲਾਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਨੇ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਬਣ ਗਏ, ਤੇ ਯਮ crow (ਕਾਗ) ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਠੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਯਜਨ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਦੈਤ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ 'ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ', ਦੂਜਾ 'ਵੈਸ਼ਣਵ', ਫਿਰ 'ਅਰਕ', 'ਸ਼ੈਵ', 'ਸੌਮ', 'ਵਸਿਸ਼ਠ'—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੇ ਗੰਗਾ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਏ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਨਾਰਦ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ, ਰੋਹਿਤ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਾ, ਆਗਨੇਯ, ਐਂਦ੍ਰ, ਐਂਦਵ, ਐਸ਼ਵਰ, ਮੈਤ੍ਰ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਯਾਮਯ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਔਸ਼ਨ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨਾਰਦ ਤੇ ਪਰਵਤ ਰਿਸ਼ੀ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਲੋਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ, ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਹੋਰ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਦੀਵ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।" ਪਰਵਤ ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਗੁਣ, ਦਸ ਗੁਣ, ਸੌ ਗੁਣ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਥਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਦੇਵੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।