ਕਸ਼ਯਪ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ "ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਯਗਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ "ਪੁਰੂਰਵਾਸ" ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਯਾਦਰਚਕ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ—ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਇੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ ਕਿ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਕੌਣ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੈ? ਇਹ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਓ।" ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦਾਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਲਿਆਈ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।" ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਭੇਜਿਆ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਗਈ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਸੁਨੇਹਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਵਸੇਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਰਸਵੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਰਸਵੰਤ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ ਮੁੜ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾ।" ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਵਾਕ ਦੇਵੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਲ-ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ। ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦੇਵੀ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਗਾ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਹਟਾਓ।" ਗੰਗਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।" ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੁਭਾਵਕ ਚੰਚਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਿਏਤਾ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ?" "ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਵਲੋਂ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਖਿਆ: 'ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋਵੇ।'" ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਸਵਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਦਿਸਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਲੁਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਇਹ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਮਾਰੀ ਹੋਈ, ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਸਥਾਨ "ਪੁਰੂਰਵਾਸਾ" ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ "ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਥਾਨ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਿਤਰੀ, ਗਾਇਤਰੀ, ਸ਼ਰੱਦਾ, ਮੈਧਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੋ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਭਾਵਾਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਗਈ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ, ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਕੋਲ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਹਰਾ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਹ ਆਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸੁਰਗ-ਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਥੇ ਪੰਜ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਉਥੇ ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਰਮ-ਰਹਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਤੀਰਥ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ "ਸ਼ਮੀ ਤੀਰਥ" ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਾਲ ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪੰਡਿਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ੍ਯ ਯਗ੍ਯ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੈਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਯਗ੍ਯ ਅੱਗ ਸ਼ਮੀ ਰੁੱਖ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਸ਼੍ਵੱਥਾ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਅਰਕ ਵਿਚ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਟ (ਬੋਹੜ) ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਸੋਮਾ ਪਲਾਸ਼ ਰੁੱਖ ਵਿਚ, ਯਗ੍ਯ ਅੱਗ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੂ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਯਮ ਆਪ ਕਾਂ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਠੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਯਗ੍ਯ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੈਤ੍ਯ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।