ਜਾਟਵੇਦਸ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਦੋਵੇਂ—ਅਗਨੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਏ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਅਗਨੀ ਜੀਵ' ਕਹਲਾਏ। ਜਿਥੇ ਅਗਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨਾਇਆ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—'ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਤੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਤ ਕਰ।' ਅਗਨੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਮੇਰਾ ਜੋ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਮਰਥ ਸੀ; ਜਾਟਵੇਦਸ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਹੋਣ ਦਿਓ।' ਅਗਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਚਾਹੇ ਉਹ ਭਾਗ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਜਾਟਵੇਦਸ ਦਾ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ।' ਅਗਨੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, 'ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੇਰਾ ਅਗਲਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ; ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।' ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, 'ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।' ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਭਾਵ ਭਰ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, 'ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ, ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਬਲ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਹਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਵੀ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਹੇ ਹਵਨ ਦੇ ਵਾਹਕ।' 'ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੂੰਹ ਹੈਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।' ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਯਜਨਾ ਵਾਲੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਗਨੀ—ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ—ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਡਰ ਤੇ ਸਮਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਏ ਸਨ, ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਥਾਂ 'ਅਗਨੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ' ਕਹਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੱਤ ਸੌ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਟਵੇਦਸ ਦੇ ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ ਦੇਵਤਾਈ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਥੇ ਅਗਨੀ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਲਿੰਗ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 'ਰਿਣ-ਮੁਕਤੀ ਤੀਰਥ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇੱਕ ਕਕ੍ਸ਼ੀਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪ੍ਥੁਸ਼੍ਰਵਾ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸਮਰਥ ਸੀ, ਪਰ ਵਾਰਸ ਬਣਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਣ ਮੁਕਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰੋ।' ਵੱਡੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿਹੜਾ ਰਿਣ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਆ?' ਛੋਟੇ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ, 'ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਆਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ।' ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਰਸਦਾਰੀ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਕਕ੍ਸ਼ੀਵਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ।' ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਕਾਲ, ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਰਿਣ-ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਥੁਸ਼੍ਰਵਾ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਥਾਂ 'ਰਿਣ-ਮੁਕਤੀ ਤੀਰਥ' ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੈਦਿਕ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਿਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੁਪਰਣਾ ਸੰਗਮ ਤੇ ਕਾਦਰੂ ਸੰਗਮ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਮਿਲਾਪ ਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕਈ ਕੁੰਡ ਹਨ: ਤਿੱਖੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸੌਰ, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਬ੍ਰਾਹਮ, ਕੌਮਾਰ ਤੇ ਵਾਰੁਣ। ਉਥੇ ਹੀ ਅਪਸਰਾ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਾਸਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਤਪੱਸਿਆ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰੋ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜੇ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇਵਾਂਗੇ।' ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸੁਪਰਣਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਕਦਰੂ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈਆਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਾ ਜਾਣਾ।' 'ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਗਏ, ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਯੁਵਾ ਉਮਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉੱਤੇ ਮਸਤ ਸਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਘਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਨੀ, ਰਿਣ-ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।