ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਜਨਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਕੀ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਜਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੂਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੇਰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰੋ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੰਡਕ ਖੇਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਯੱਗ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੱਜਮਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇੱਥੇ ਜਨਕ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਜਨਸਥਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਨਕਾਂ ਦਾ ਯੱਗ ਸ਼ਾਲਾ ਜਨਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਰੁਣਾ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਕਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ਼ਾ, ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਪਤੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਤਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਰੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹਨ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਅਤੇ ਯਮ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਯਮੁਨਾ—ਹੁਣ ਇਸ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਣਾਈ; ਫਿਰ ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ; ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਰਹੀਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਪਿਆਰੀ।” ਛਾਇਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਘਰ ਛੱਡ ਗਈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਚਲੀ ਗਈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ; ਉਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ, ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਧੀ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਵਿਆਹਿਤ ਔਰਤ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰੇ; ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਤੇ ਪਤੀ, ਸੂਰਜ, ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਗੇ? ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਧੀਏ। ਮੈਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾ।” ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਰੁ ਖੇਤਰ ਚਲੇ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੂਰਜ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਛਾਇਆ, ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ: ਸਾਵਰਣੀ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ (ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਧੀ) — ਇਹ ਛਾਇਆ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੱਖਪਾਤ ਨਾਲ ਪਾਲਦੀ ਸੀ। ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਯਮ ਛਾਇਆ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਾਲਕ ਯਮ, ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਅਨਿਆਇਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੈਰ ਨਾਲ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪਾਪੀ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇ!” ਉਸ ਦਾ ਪੈਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਸਵਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਲਟ ਵੀ ਕਰ ਜਾਣ। ਜੇਕਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਸਿਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਸੱਚੀ ਮਾਂ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੱਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਹ ਸਭ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਂ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਤੱਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਜਲਾ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ।” ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਛਾਇਆ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਉਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੋਲ, ਜੋ ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਪ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪ ਵੀ ਘੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੀ ਹਿਨ੍ਹਿਨਾਹਟ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ— ਉਸ਼ਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਡਰ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜੀ, ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ, “ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ—ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ?