ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਭੋਗ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਭੋਗ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਮੁਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਫਿਰ ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੁਕਤੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਸੁਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਗੇ।” ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਰੁਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰਗ ਹਨ: ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਅਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਰ ਉਦੇਸ਼—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੁਕਤੀ—ਸਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਮਨ-ਤਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।” ਵਰੁਣ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਸ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ—ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਵਰੁਣ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪृथਵੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੰਡਕ ਖੇਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੇਹੜਾ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਯਗ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।” ਜਦੋਂ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਯਗ੍ਯ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਯਗ੍ਯਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਜਨਕ ਨਾਮਕ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਜਨਸਥਾਨ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਯਗ੍ਯ-ਸ਼ਾਲਾ, ਜੋ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਨਸਥਾਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣ, ਜਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਮਰਨ, ਜਾਂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਰੁਣ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅਰੁਣਾ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਘਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਰੀਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰ ਹਨ, ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ਼ਾ, ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਅਤੇ ਯਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਯਮੁਨਾ ਵੀ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਰਛਾਈ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ। ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ। ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਰਹਿ।’ ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ।’ ਛਾਇਆ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ, ‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ।’ ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ ਉਸ਼ਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਤਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਨੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਆਖਿਆ, ‘ਇਹ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰੇ। ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ, ਬੇਟੀ। ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾ।’ ਪਰ ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਛਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸੋਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। ਛਾਇਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਵਰਣੀ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ (ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਕੁੜੀ) ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਛਾਇਆ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਯਮ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਲੱਤ ਮਾਰੀ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ‘ਹੇ ਪਾਪੀ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ!’ ਯਮ ਦਾ ਪੈਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਦਰਦ ਨਾਲ ਰੋਦਿਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੋਰੀਆ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।