ਪੁਣਿਤ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖੀ। ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਗੌਤਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਹਲਿਆ ਜੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਜੀ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਲੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਮੁੜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੋਵੇਂ ਅਚਰਜਕਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਇੰਦਰ-ਤੀਰਥ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਸਥਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਿਰਫ ਚੇਤਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਧੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ, ਗੁਣਾਰਣਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਮੂਲ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਜੀ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ — ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭੋਗ ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਜਦ ਉਹ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਭੋਗ ਅਸਥਾਈ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰ ਵਿਚ ਅਤ੍ਰੁਪਤੀ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਕੀ ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਭ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਸੁਰ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਗੇ।” ਫਿਰ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਲਿਆਂਦੇ, ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੁਕਤੀ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਰਾਹੀਂ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਮ, ਅਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਰੋ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਅਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਫਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣੋ: ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਇਥੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜਾ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਭ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੰਡਕ ਖੇਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਯਜ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਯਜ੍ਯ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਯਜ੍ਯ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜਨਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਥੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗੌਤਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਨਸਥਾਨ ਕਹਾਇਆ। ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਯਜ੍ਯ-ਸ਼ਾਲਾ, ਜੋ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਨਸਥਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨ੍ਹਾ ਲੈਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਅਰੁਣਾ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ — ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੂਰਜ ਦੇਵ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ਼ਾ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਕਮਰ-ਪਤਲੀ ਉਸ਼ਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਉੱਤਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਅਤੇ ਯਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪੁਤਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ — ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦੀ ਛਾਂ ਬਣਾਈ। ਫਿਰ ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਛਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਰਹੀ।