ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ, “ਜੇ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁੱਟ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।” ਪਰ ਫਿਰ, ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇੰਦ੍ਰ, ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਬੜੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਸ਼ਚੀ ਦਾ ਪਤੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਨਿੰਦਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।” ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਜਾਂਦੇ? ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹਾਂ।” ਧਰਮੀ ਲੋਕ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਭਗਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਹਸ੍ਰਭਾਗਾ ਹੋ ਜਾ।” ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਸੁੱਕੀ ਦਰਿਆ ਹੋ ਜਾ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਮੰਦ-ਚਰਿਤਰ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਰਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ।” ਫਿਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝੋ: ਇਹ ਗਵਾਹ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ।” “ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਹਲਿਆ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗੀ, ਤੂੰ ਦਰਿਆ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗੀ; ਫਿਰ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗੀ।” ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਹਲਿਆ, ਗੌਤਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਓ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਗੌਤਮੀ ਕੋਲ ਜਾ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ; ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਸਹਸ੍ਰ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।” ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੋ ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਦੇਖੇ: ਅਹਲਿਆ ਦਾ ਮੁੜ ਰੂਪ ਮਿਲਣਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਮੁੜ ਸਹਸ੍ਰ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਬਣਨਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਜਿੱਥੇ ਅਹਲਿਆ ਮੁੜ ਮਿਲੀ, ਇੰਦਰ-ਤੀਰਥ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਨਕ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਲ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਗੁਣਵਾਨ ਧੀ ਗੁਣਾਰਣਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਮੂਲ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸੀ। ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਉਸ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਸੀ। ਵਧੀਆ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਜਾਰੀ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ — ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਭੋਗ ਤਦੋਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਆਦਿ ਹੋਣ। ਪਰ ਭੋਗ ਛਿਨ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ, ਭੋਗ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬੜੀ ਔਖੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਫਿਰ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਲ-ਦੇਵਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸਸੁਰ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਗੇ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਡੋਲ-ਡਾਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਰੁਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੁਕਤੀ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਰਾਹੀਂ; ਇਹ ਮਾਰਗ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਅਕਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਕਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣੋ; ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹਦਾਰੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ — ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ।” ਵਰੁਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੰਡਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਯਜ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।” ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਯਜ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਨਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਜੋਂ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਯਜ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇੰਝ ਕਈ ਜਨਕ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੌਤਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਜਨਸਥਾਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।