ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਵਧਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਸਮਪੰਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤ੍ਰ ਜਨਮ ਲਿਆ—ਉਹ ਪੁੱਤ੍ਰ ਗੁਣਵਾਨ, ਸੋਹਣਾ, ਚੁਸਤ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੁੱਤ੍ਰ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਪੁੱਤ੍ਰ ਚਲ ਬਸਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, "ਹਾਏ ਪੁੱਤ੍ਰ! ਹਾਏ, ਕਰੂੜ ਭਾਗ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਚੋਂ ਛੀਨ ਲਿਆ।" ਉਹ ਆਖਦੇ, "ਤੂੰ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਅੱਖੀਂ ਚੋਂ ਲੈ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਸੀ।" ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਕਰੁਣ ਰੋਹਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਉਪਜੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ, "ਦੱਸੋ, ਧਰਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਇਸਨੂੰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ, ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਈ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ ਪਈ?" ਧਰਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਇੰਦਰ! ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਨਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਣ ਆਈ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਾਂ।" ਧਰਤੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤਿ! ਯਮ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਏ।" ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਯਮ ਨੂੰ ਲਿਆਓ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੈਵਸਵਤ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਯਮ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਾਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਯਮ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਸੂਰਜ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਸ਼ਕਰ! ਮੌਤ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ।" ਸੂਰਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ, "ਹਾਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ! ਮੇਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਯਮ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਦੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਯਮ ਦੇ ਇਸ ਲੰਮੇ ਤਪ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।" ਇੰਦਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਾਧੂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਾਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਿਉ, ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਣ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗੇ।" ਇਹ ਕਹਿਣ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰੀ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਚਕ੍ਰ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਜਤਾਇਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮੌਤ ਵੀ ਯਮ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਚਣ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸੋਹਣੇਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭੇਜੋ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।" ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਜਾ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਫਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਚੀ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ।" ਇੰਦਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਚੁਸਤਾਈ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡੀ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿੰਦੋਲਾ ਰਾਗ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਰਾਗ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਾਲ (ਯਮ) ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਯਮ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਹ ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੁੰਨ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਂਝ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਗਲ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਗੀਤ ਸੁਣਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਯਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਦਿਵਯ ਰਥ 'ਚ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਕਰਤਵਿਆ ਨਿਭਾ। ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਖ, ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਲਈ ਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।" ਸੂਰਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।