ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਣ੍ਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਬਿਛਾਵਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਗੰਗਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਭੁੱਖ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੀੜਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੇ ਜਟਾ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਨੇਕ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਪਰ ਦੁਸਟਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਭੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਤੇ ਪਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੰਝ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣੀ, ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ, ਦੂਜੀ ਡਰਾਉਣੀ। ਫੇਰ, ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ‘‘ਹੇ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਹੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰਾ, ਹੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਜਟਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਗੌਤਮ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸਣ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰੀ ਭੁੱਖ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।’’ ਕਣ੍ਵ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਰ ਮੰਗੋ, ਹੇ ਧਰਮੀ।’’ ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਹੇ ਗੰਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਮਈ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਧਨ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਵਿਭੂਤੀ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।’’ ਫਿਰ ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਗੌਤਮੀ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਭੁੱਖ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੇ ਗਰੀਬੀ, ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵੋ ਜੋ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਹਨ; ਸਾਡੀਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉ।’’ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇਗਾ, ਉਸ ਲਈ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਇਹ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਪਾਠ ਆਦਿ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਤੇ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇਗਾ, ਉਸਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਇਹ ਹੋਰ ਵਰ ਹੈ।’’ ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਨੇ ‘‘ਤੈਥੋਂ ਹੋ ਜਾਵੇ’’ ਆਖਿਆ ਤੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕਣ੍ਵ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ‘‘ਕਣ੍ਵ ਦੀ ਗੰਗਾ’’ ਅਤੇ ‘‘ਭੁੱਖ’’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਉਥੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਧਰ ਨਾਮ ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੁਭਾਵਕ, ਸੋਹਣਾ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਾਨੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਵਿਛੁੜ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਖਦੇ, ‘‘ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਹਾਏ, ਕਿੱਥੇ ਨਿਆਈਂ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਜਵਾਨ ਸੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।’’ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਥੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਮੌਤ ਆਉਣੀ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਦੱਸੋ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ ਹੈ।’’ ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆਈਂ? ਆਪਣਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।’’ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਇੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਨੇ ਦਬ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੌਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ। ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਆਈ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ ਇਹ ਕੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਾਂ।’’ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਇੰਦਰ, ਯਮ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੱਦ ਲਵੇ।’’ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਲਦੀ ਯਮ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਲਦੀ ਵਿਵਸਵਤ-ਪੁਰੀ (ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ) ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਉਥੇ ਯਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਸੀਂ ਯਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ, ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।’’ ਇੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਸਵਿੱਤਰ (ਯਮ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਯਮ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?’’ ਸਵਿੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਯਮ ਤਾਂ ਹੁਣ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਆਪ ਹੀ, ਘੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।’’ ਭਾਨੁ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਗੰਗਾ, ਭੁੱਖ, ਕਣ੍ਵ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਤਪ ਦੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੀ, ਪਿਆਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ, ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।