ਪਵਿੱਤਰ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਧਨ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਅਮਰ ਦਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭੌਵਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇਂਗਾ?” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਮੂੰਹ ਭਰ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। “ਭੌਵਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇਂਗਾ?” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੌਵਨ—ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ‘ਇਹੀ ਹੋਵੇ’ ਸੋਚ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਨਾਜ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ‘ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ’ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪੈਸ਼ਾਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੋਲ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅੰਜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆ ਪਈ ਸੀ, ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਪਸਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਜਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਵਾਨਰਣੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕੇਸਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਡ੍ਰਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸੀ। ਅੰਜਨਾ, ਜੋ ਕੇਸਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਕੇਸਰੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਭ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਏ। ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਅਡ੍ਰਿਕਾ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ।” ਅਗਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ‘ਤੈਥਾਂ ਹੋਵੇ’ ਆਖ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਅਡ੍ਰਿਕਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀਆਂ, ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਦੋ ਦੇਵਤਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਸਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੀਏ।” ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ‘ਇਹੀ ਹੋਵੇ’ ਆਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਅਡ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿ, ਜੋ ਪੈਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲ ਗਏ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਰੂਪ ਵਿਗੜ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਰੂਪ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਅਦ੍ਰਿ, ਪੈਸ਼ਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਡ੍ਰਿਕਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਪੈਸ਼ਾਚ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਜਨਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਿਰਪਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ‘ਮਾਰਜਾਰ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਧਨੁਮੰਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਫੇਨਾਸੰਗਮ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ‘ਕਸ਼ੁਧਾਤੀਰਥ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਣ੍ਵ ਨਾਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੰਪੰਨ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਅਸਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ। ਗੌਤਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਾਂ।” ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਗੌਤਮ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਬਲਕਿ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਦੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।” ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਅਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਭੁੱਖ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਜੋ ਮਹਾ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” “ਹੇ ਪੁਣਯਾਤਮਾ, ਤੂੰ ਸੰਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈਂ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ। ਨਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਪਰ ਭੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਤੇ ਪਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਦੋ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਮੋਹਕ, ਗੰਗਾ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਡਰਾਉਣਾ। ਫਿਰ, ਕਰਬਦਨ ਹੋ ਕੇ, ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਫਿਰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਸਭ ਮੰਗਲਤਾ ਦੀ ਮੂਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਹੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰਾ, ਹੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” “ਹੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਜਟਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਗੌਤਮ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਧਨ ਨਾਸ ਕਰਦੀ, ਹੇ ਭੁੱਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਕਣ੍ਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ; ਵਰ ਮੰਗੋ, ਹੇ ਪੁਣਯਾਤਮਾ।