ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਯজ্ঞ-ਸਥਲ ‘ਚ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯज्ञਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਯज्ञ-ਸਥਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਮੁੜ ਉਹੀ ਰਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ, ਨਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯज्ञਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਉਥੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯज्ञਾਂ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਥਾਂ, ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।” ਇਸ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ‘ਚ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਕਸ਼ਯਪ, ਸੰਵਰਤ—ਜੋ ਭਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੀ—ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਕਿੱਥੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੱਸੋ।” ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਥਾਂ ਦੱਸੇਗਾ।” ਭਉਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਉਵਨ ਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਓ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਯज्ञਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।” “ਕਸ਼ਯਪ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੁੱਖ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਦੀ ਪਵਿੱਰਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲੇਗਾ।” “ਉਥੇ, ਇੱਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਜਾਂ ਨਦੀ ‘ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਭਉਵਨ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਨਾਲ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਆਕਾਸ਼ ‘ਚ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸਭਾ-ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। “ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।” “ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ‘ਚ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ।” “ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञ, ਕਈ ਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਭਉਵਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਾ ਦੇ; ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਡੁੱਬਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦਿਓ।” ਭਉਵਨ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?” ਧਰਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਮੁੜ ਭਉਵਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਧਨ, ਅਨ—ਜੋ ਕੁਝ ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੁੰਝ ਦਾਨ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ?” “ਜੋ ਕੋਈ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਗਲਾਸ ਭੋਜਨ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਭਉਵਨ?” ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਉਵਨ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਐਸਾ ਹੋਵੇ,” ਸੋਚ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯज्ञਾਂ ਦਾ ਥਾਂ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪੈਸ਼ਾਚਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹੈ, ਗੌਤਮੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ। ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਨਾਰਦ, ਇੱਕ ਅੰਜਨਾ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਉਥੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਵਜੋਂ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਜਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਮਾਦਾ ਬਾਂਦਰ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕੇਸਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਕਾ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਵੀ ਸੀ। ਅੰਜਨਾ, ਕੇਸਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਵਜੋਂ ਡਿੱਗੀ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਬਿਲੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੇਸਰੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ‘ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਅਗਸਤਿਆ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਇਆ। ਅੰਜਨਾ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਕਾ, ਦੋਵੇਂ, ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਅਗਸਤਿਆ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, “ਇਕ ਵਰ ਮੰਗੋ।” ਦੋਵੇਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੋ।” ਅਗਸਤਿਆ ਆਖਦਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹਿਆ, ਐਸਾ ਹੋਵੇ।” ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ, ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਜਨਾ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਕਾ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਹੱਸਦੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਸੀ। ਵਾਯੂ ਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਮੁਸਕਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ।” ਵਾਯੂ ਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ ਨੇ ਵੀ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੋਵੇ,” ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਲੁਕ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਜਨਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਕਾ ਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰੀ, ਪੈਸ਼ਾਚਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, “ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਆਕৃতি ਵਿਗੜ ਗਈ, ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਏ।” ਇਹ ਸ਼ਾਚੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਐਸੇ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਓਗੇ। ਫਿਰ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਗੌਤਮੀ ‘ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਪ ਉਤਰ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਏ। ਫਿਰ, ਅਦ੍ਰੀ, ਪੈਸ਼ਾਚਾ ਰੂਪ ‘ਚ, ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਯज्ञਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ, ਤੇ ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਵਿੱਰਤਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।