ਇਸ ਵਾਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕ੍ਰਿਤਿਕੇਯਾ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ। ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਿਕੇਯਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਨਾਂ 'ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ' ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ—ਹੁਣ ਤੋਂ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਔਰਤ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ' ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਹੁਣ ਰੁਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਮੈਂ ਕੀ ਦਵਾਂ?" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।" ਕ੍ਰਿਤਿਕੇਯਾ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਜੋ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ।" ਉਹ ਆਗੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ, ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਜਨਮ ਪਾ ਲੈਣ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਅਕਰੂਪ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਣ।" ਸ਼ੰਭੂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ!" ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਕਰਤਿਕੇਯਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਯਗਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਥਾਨ, ਜੋ 'ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਣ ਨਾਲ ਹੀ 'ਸੋਮ' ਪੀਣ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਾਰਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਬੀਜ ਪੀ ਲਿਆ। ਉਸ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਭ੍ਰੂਣ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਕਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲੇਗੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਭੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਭ੍ਰੂਣ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਝਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਭ੍ਰੂਣ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਬਣ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਣਮੁਖਾ (ਕਰਤਿਕੇਯਾ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭ੍ਰੂਣ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈਆਂ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਚਲੋ, ਚਲੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਵਹਾਰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀਆਂ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਹਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਓ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਵੇਗਾ।" ਦਿਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਕੋਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਨ੍ਹਾਓ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ।" "ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਗੌਤਮੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਇਆ। ਕਰਤਿਕੇਯਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਸਥਾਨ 'ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਤੀਰਥ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕਰਤਿਕਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤੀ 'ਤੀਰਥ' ਤੇ ਨ੍ਹਾਏ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਗਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਦਸ-ਅਸ਼ਵਮੇਧਿ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਉਵਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਯਪ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ। ਭਉਵਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਯ ਗੁਰੂ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਯਗ ਕਰਾਂ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਡੇ ਯਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਯਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।" ਉੱਥੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਯਗ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਯਗ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਯਗ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਯਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਾਰ ਕਰਦਾ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਆ ਗਏ; ਯਗ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਮੇਰੀ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।" ਫਿਰ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਸ਼ਯਪ ਸੰਵਰਤ, ਜੋ ਰਿਗ-ਵੈਦ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਕੋਲ ਗਏ। "ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਕਿੱਥੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੱਸੋ।" ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਥਾਨ ਦੱਸੇਗਾ।" ਭਉਵਨਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, noble ਕਸ਼ਯਪ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਉਵਨਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਤੇ ਜਾਓ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਯਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਕਸ਼ਯਪ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੁੱਖ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਕਰਤਿਕੇਯਾ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ, ਤੇ ਦਸ-ਅਸ਼ਵਮੇਧਿ ਯਗ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਗੌਤਮੀ ਨਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।