ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੋ ਕਬੂਤਰ—ਮਰਦ ਅਤੇ ਮਾਦਾ—ਭੋਜਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ, ਮਰਦ ਕਬੂਤਰ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਨਿੱਕੀ ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਮਰਦ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹੋਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਭਿਆਨਕ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਮਾਦਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਰਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਮੇਰੀ ਨੇਕ ਜੀਵਣ ਸਾਥੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਉਹ ਹੀ ਮੇਰੀ ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ; ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਸਕਰਾਉਂਦੀ, ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਨੇਕ ਜੀਵਣ ਸਾਥੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ।" "ਉਹ ਨ ਵ੍ਰਤ ਜਾਣਦੀ, ਨ ਮੰਤਰ, ਨ ਕਿਸਮਤ, ਨ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦਾ ਅਰਥ; ਪਰ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ, ਉਸਦੀ ਜਿੰਦਗੀ, ਸਲਾਹ ਤੇ ਪਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਲਈ ਹੈ।" "ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਨੇਕ ਜੀਵਣ ਸਾਥੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੇਰਾ ਘਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁੰਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" "ਉਸਦੇ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖ, ਭਿਆਨਕ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰਸ ਭਰਿਆ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ।" "ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਜੀਣ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ। ਬੱਚੇ ਕੀ ਕਰਣਗੇ? ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ: "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਬੇਬਸ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ; ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ।" "ਮੈਂ ਧਨਵੰਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮੇਰੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ।" "ਜਦ ਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਪਰ ਜੇ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਮਿਤਰ, ਮੇਰੇ ਆਸਰਾ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਵ੍ਰਤ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੋ।" "ਹੇ ਨੇਕ ਪਤੀ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਆਪਣਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰੱਖ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖ-ਸਾਥ ਪਾਇਆ। ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਦੁਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾ।" ਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆ ਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪੁੱਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਆਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਚੁਪ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ, "ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ!" ਪਰ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੀ, "ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ, ਹੇ ਨੇਕ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਹੈ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਆਪਣਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖ। ਅਗਨਿ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ।" "ਪਤੀ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਮਹਿਮਾਨ ਸਭ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਵਾਣੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।" "ਪਿਤਰ ਪੈਰ ਧੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨ ਨਾਲ; ਐਸੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਖਟ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਹਿਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਹਿਮਾਨ, ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।" "ਸਭ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਅਗਨਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼, ਜਦ ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡ, ਸੰਤੋਖ ਪਾ; ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰ।" "ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਅਚ্ছে ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਕੋਈ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਪਰ ਜੋ ਹਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਮੰਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਬੋਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣਾ ਹੈ—ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ।" "ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ, ਕੁਝ ਸੌ, ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਪੇਟ ਦਾ ਭਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਚੁੱਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਕੁਝ ਪਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਰੱਖਦੇ, ਕੁਝ ਪੂਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਮਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਚੁੰਝ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਥਕੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ?" "ਅਗਨਿ, ਪਾਣੀ, ਸ਼ੁਭ ਬੋਲ, ਘਾਹ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ—ਇਹ ਵੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ।" ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਦੂਰ ਅੱਗ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਚੁੰਝ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗ ਜਗਾਈ। ਮਰਦ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ, ਪੱਤੇ, ਘਾਹ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਾਏ। ਅੱਗ ਦੇ ਭੜਕਦੇ ਵੇਖ, ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਥੱਕਿਆ ਸਰੀਰ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਪਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਵੇਖ, ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਹੇ ਨੇਕ।" "ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਪੀੜਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਹੇ ਨੇਕ, ਤੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਿੱਥੇ ਆਦਰਿਤ ਮਹਿਮਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਕਬੂਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਕਤਾ, ਧਰਮ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਉੱਤਮਤਾ ਦਿਖਾਈ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਠ ਦਿੱਤਾ।