ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਰੂਪ-ਰેખਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬੜਾ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ: ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਦੰਦ, ਨੱਕ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਗੁੰਮ, ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਤਾਂ, ਤੇ ਚੌੜਾ ਪੇਟ। ਪੇਟ ਛੋਟਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਟੰਢੀਆਂ, ਅੰਗ ਵਿਅੰਗ, ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਰੰਭਦਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਉਹ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਮਾਰੇ, ਕੁਝ ਨੂਂ ਜੀਉਂਦੇ ਫ਼ੜ ਕੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਭੁਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਸਮਾਂ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਬੱਦਲ ਗੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ ਤੇ ਪੂਰਾ ਅਸਮਾਨ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਵਾ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣੀ ਲੱਗੀ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਪੈਣ ਲੱਗੀ। ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਖੱਡ, ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ। ਥੱਕ ਕੇ, ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਓਟ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ? ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਹਾਂ।” ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, “ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਲੈ ਆਈ। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨੇੜੇ ਨਾ ਪੱਥਰ ਹੈ, ਨਾ ਦਰਖ਼ਤ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉਸ ਸੋਹਣੇ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਗਏ। ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਹੀ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਬੂਤਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ—ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਥੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਵਫਾਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਖਾਣ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਨਿਕਲੇ। ਕਬੂਤਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ। ਉਹ ਕਬੂਤਰੀ ਜੀਉਂਦੀ ਫੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ। ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਡਰਾਉਣੀ ਵਰਖਾ ਆ ਗਈ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਆਪਣਾ ਘੋਸਲਾ ਸੁੰਞਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਹਲਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਬੂਤਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਮੇਰੀ ਧਰਮਵਤੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਸੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੇਰੀ ਸਾਥੀ ਰਹੀ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਵਿਚ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ। ਮੇਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਦ ਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਵਰਤ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਾ ਲੇਖ, ਨਾ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਜਾਣਦੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸਲਾਹ, ਪਿਆਰ ਸਭ ਪਤੀ ਲਈ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਧਰਮਵਤੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੇਰਾ ਘਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਞੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਸੁੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਘਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ। ਬੱਚੇ ਕੀ ਕਰਨਗੇ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਚਾਰਣ ਲੱਗੀ: "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਬੇਬਸ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਲੈ ਆਇਆ, ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ। ਪਰ, ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਜਾਗ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਜਦ ਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਪਤੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਵਰਤ ਹੋ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਨ ਟਿਕਾਓ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਈ ਸੁੱਖ ਭੋਗੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ, ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਗਾਓ।" ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਬੂਤਰ ਤੁਰੰਤ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਆਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਨ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੋ!" ਪਰ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਬੰਧ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਪਾਪੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਇੱਕ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਕਬੂਤਰੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਭਾਗ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹੇ।