ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਵਹਾਂ ਵਧੀਕ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਪਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਹਰੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਥੇ ਹੀ "ਵਰਾਹਾ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹਰੀ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚਮਚੀ ਨੂੰ "ਵਰਾਹਾ-ਰੂਪ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਰਾਹਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਯਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਭਗਤ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਜੀ। ਕੇਵਲ ਇਸਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੌਤਮ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਘੁੰਮਣੀ ਰਾਹੀਂ, ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਿਆਇਆ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਾ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਨਾਨ ਆਦਿ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਪੋਤਾ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ। ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ—ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਦ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਰਹਿਤ, ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਚੌੜਾ ਪੇਟ। ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਛੋਟਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ, ਅਸਮਾਨ, ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਰੰਘਦਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੰਦਾ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਮਹਾਪਾਪੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਫੜ ਕੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਉਹ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਦੁਪਿਹਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਗੱਜ ਗੱਜ ਕੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਵਾ ਚੱਲੀ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ। ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਜ਼ਮੀਨ, ਖੱਡ, ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਥੱਕਿਆ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਉਹ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਰਹਾਂ? ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਲੈ ਆਈ। ਕੋਈ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੱਥਰ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ ਨੇੜੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਸੋਹਣੇ, ਤਾਜ਼ਾ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਪੂਰੇ ਭਿੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਓਥੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕ ਕਬੂਤਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਉਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਸੁਖੀ, ਨਿਡਰ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼। ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਕਬੂਤਰ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ। ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਾਦਾ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਜਿੰਦਾ ਫੜੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਵੇਖਿਆ। ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗਾ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋਸਲਾ ਸੁੰਞਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਾਥਣ ਕੈਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੀ ਉਹ ਧਰਮੀਣ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਦਾ ਸਾਥਣ ਸੀ—ਚਾਹੇ ਧਰਮ ਹੋਵੇ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼—ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਗੁੱਸਾ ਹੁੰਦੀ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਮੇਰੀ ਹਰ ਗੱਲ 'ਚ ਖੁਸ਼, ਮੇਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਅਜੇ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਧਰਮੀਣ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਵਰਤ, ਨਾ ਮੰਤਰ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਧਨ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦੀ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ—ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਸਦੀ ਸਲਾਹ, ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ।" "ਹੁਣ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੇਰਾ ਘਰ ਤੇ ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁੰਞੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਹਰ ਭਿਆਨਕ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਘਰ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਉਸ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲੋਂ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।