ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਐਸੇ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਇਹ ਦੈਵੀ ਨਦੀ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ: ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ; ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਮਹੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ। ਪਰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਤੀਰਥ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਵਰਾਹਾ ਤੀਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਰਾਹਾ ਤੀਰਥ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਤਾਂ ਸਿੰਧੁਸੇਨ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਯਜਨ ਪਾਤਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਰਹਿ ਗਏ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ; ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਵਰਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈੰ ਸੰਗ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਯਜਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਜਾਓ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਰਾਹਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਯਜਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਤੀਕੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਿਕਲਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਅੰਗ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਰਾਹਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹਰਿ ਨੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੁੱਖ ਅਮਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਯਜਨ ਨੂੰ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਯਜਨ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਯਜਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚਮਚੀ ਨੂੰ ਵਰਾਹਾ-ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਨਾਮ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਵਰਾਹਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਵਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਘੁੰਮਣੀ ਨੂੰ ਬਣਾਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ; ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨੀਲਾ ਗੰਗਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਵਗਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਭੀ ਭਗਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਪੋਤਾ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ! ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ, ਗੋਆਲੇਆਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਡਰਾਉਣਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਦੰਦ, ਨੱਕ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਰਹਿਤ, ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਚੌੜਾ ਪੇਟ ਸੀ। ਉਹ ਖਿੱਚਾ ਪੇਟ, ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਵਿਅੰਗ, ਗਧੇ ਵਾਂਗ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਫੰਦਾ ਫੜੇ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਕਸਾ ਕੇ, ਉਹ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਦਾ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਹੋਈ ਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਗੱਜਜ, ਤੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਹਵਾ ਚੱਲੀ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੇ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨਾਲ। ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਖੱਡ, ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ। ਥੱਕਾ-ਹਾਰਾ ਤੇ ਪਾਪੀ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।