ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਰਚੀ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗੀਰਥ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵੱਡੇ ਜਿਵੇਂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ।" ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਅਗਸਤਿਆ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪੀਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵਹਾਇਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਡੁੱਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਭਗੀਰਥ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਬੋਲੇ, "ਇਹ ਕਰਤੱਵ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਗੀਰਥੀ, ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ: ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਹ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭਗੀਰਥੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤਰਪਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਉਸ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਫਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਕੁ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ।" "ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਵਾਰਾਹਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ, ਇਕ ਅਸੁਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਯਜ੍ਯ ਪਾਤਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਯਜ੍ਯ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਬਚੇ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੁਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਾਤਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਤਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।'" "ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਗੰਗਾ ਪਾਤਾਲ ਗਈ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਵਾਰਾਹ (ਸੂਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਲੈ ਆਏ। "ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਏ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਯਜ੍ਯ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਪਰ ਆਏ। ਉੱਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਰਾਹਾ ਨਾਮ ਦਾ ਕੁੰਡ ਬਣਿਆ।" "ਹਰੀ ਨੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚਮਚ (ਹੁੰਡੀ) ਵਾਰਾਹਾ-ਰੂਪ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰਾਹਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਯਜ੍ਯਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁৰ্গ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣੀ ਬਣਾਈ।" "ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣੀ ਬਣਾਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨੀਲਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪੋਤਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ, ਵਾਰਾਹਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।