ਅਸਮੰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੱਦ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਕਪਿਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ ਜੋ ਸਗਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਯਜ్ఞ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਗਰ ਦਾ ਯਜ्ञ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਦਿਲੀਪ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ। ਦਿਲੀਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਭਗੀਰਥ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਭਗੀਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਗਰ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਪਿਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗੀਰਥ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਕਪਿਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਮਾਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ, ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਕਪਿਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਭਗੀਰਥ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?” ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਤਪ ਕਰ, ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਪਰ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।” ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੋਲ, ਸੋਚ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਪਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜਦ ਭਗੀਰਥ ਇੰਝ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਭਗੀਰਥ, ਜੋ ਕੰਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸ।” ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਰਜ਼ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਨਦੀ ਦੇਵੋ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਭਗੀਰਥ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਨਦੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਪੁੱਤਰ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੰਗਾ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਭਗੀਰਥ ਅਜੇ ਵੀ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਪਿਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਮਹਾਨ ਕਪਿਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੰਘਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ।” ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਥੋਂ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਵੱਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਨਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਲ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਗਸਤਿਆ ਨੇ ਪੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਖਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵਗਾਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕੰਮ ਤੂੰ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਉਥੋਂ, ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਗੀਰਥੀ ਨਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੇਵੀ ਨਦੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਇਹ ਜਲ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ: ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹ ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭਗੀਰਥੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਵੀ ਦੱਸੋ।” ਉਸ ਉੱਤੇ, ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਫਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਕਤੀਆਂ ਜੋ ਉਚਾਰੇ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਵਰਾਹ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ, ਇੱਕ ਦੈਤ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਯਜ్ఞ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ...