ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਕਪਿਲਾ ਥਕ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦੋ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਜਗਾਏ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਹੇ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਪਿਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਛੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੌ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਛੇ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਕਪਿਲਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੈਤ-ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਏ ਰਚਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਦੈਤ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋੜਾ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹੀ ਚੋਰ ਤੇ ਯਜਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਸ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਘੋੜਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲੀਏ।” ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲੀਏ, ਹੋਰ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?” ਹੋਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਸ਼ੂਰ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨ, ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਹਾਂ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਆਖੇ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਬਲ ਦਾ ਘਮੰਡ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਉਲਟ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਏ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਸਗਰ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਲਈ ਸੰਕਲਪਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਕਪਿਲਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਮੰਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗਲ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਅਸਮੰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦੋ; ਇਹ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਧਰਮ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਅਸਮੰਜਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਹੁਣ ਇੱਕ ਹੀ ਬਚਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਸੋਚਦਾ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਰਹਿ ਗਿਆ?” ਅਸਮੰਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਘੋੜਾ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਸਗਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪ ਸੀ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਧਰਮਕ ਸਨ। ਦਿਲੀਪ ਦਾ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਭਗੀਰਥਾ ਸੀ। ਜਦ ਭਗੀਰਥਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸਾਰੇ ਸਗਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਕਪਿਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗੀਰਥਾ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਗਿਆ, ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਗਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਲੰਬੀ ਤਪस्या ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਟਾ ਵਿਚੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਲ ਦੇ ਕੇ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ।” ਭਗੀਰਥਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ? ਦੱਸੋ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?” ਕਪਿਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰ, ਜਿੰਨੀ ਤਪस्या ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਰ, ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗੀਰਥਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਬਚਪਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਪੱਕਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਤਪस्या ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗੀਰਥਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਹਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਭੂ।” “ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਚਨਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੈ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਾਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਜਦ ਭਗੀਰਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ, ਭਗੀਰਥਾ।” ਭਗੀਰਥਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਨਦੀ ਦੋ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਸਕਣ। ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਮਹੇਸ਼ਾ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਭਗੀਰਥਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਨਦੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਪੁੱਤਰ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰ, ਢੀਠ ਹੋ ਕੇ।