ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਨਦੀਆਂ—ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨੰਦਾ, ਸੁਨੰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਚਾਹਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਦੀ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਨ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਜਲ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਰਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਤਮੀ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਜੋ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਸ਼ੁਭ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹਰਿ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੌਤਮੀ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਹੜੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਗੰਗਾ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ। ਇੱਕ ਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਵੈਵਸਵਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇක්ෂਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਸਾਗਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਪਤੀ-ਵਰਤਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ। ਪਰੰਤੂ, ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਆਗਵਾਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ— ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਕਰ।” ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਵਰ ਮੰਗੋ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਸाठ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ।” ਇਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਏ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਜਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ, ਕਰਵਾਏ। ਇੱਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਯਥਾ-ਰੂਪ ਦীক্ষਾ ਲਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ, ਯਜਨ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਘੋੜਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਘੋੜਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਗਰ ਦੇ ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਦਾਨਵ ਉਥੇ ਹਨ। ਉਹ ਯਜਨ ਦਾ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ; ਪਰ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਦਾਨਵ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਘੋੜਾ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ, ਪਹਾੜਾਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਦ ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਜਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜਾ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਦੇਵਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ: “ਘੋੜਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸਮੁੰਦਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪਾਤਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਦ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਕਪਿਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ; ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਥਾਂ ਦਿਓ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਪਿਲ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਜਗਾਏ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹੇ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਏ ਰਹੇ। ਕਪਿਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਦਾਨਵ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋੜਾ ਕਪਿਲ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਇਹੀ ਚੋਰ ਤੇ ਯਜਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮਹਾ-ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਘੋੜਾ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੀਏ।” ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਲੈ ਚਲੀਏ; ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ?” ਹੋਰ, ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨ, ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਅਸੀਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।