ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਪਾਵਨ ਘਟਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਯਜਮਾਨ, ਯਜਨਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ, ਯਾਜਕ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਫਲ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ—all ਕੁਝ—ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੰਭੂ ਹੀ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਤਾਰ, ਦਾਨੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ। ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਹਨ, ਜਿਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰੇਖਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਅਪਾਰ, ਅਤੇ 'ਸ਼ਿਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਨਾ ਮੇਰਾ' ਸਭ ਇਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਗੋਚਰ, ਅਕਥ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਅਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ, ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੱਕਰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਪਤਨੀ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਾਤਾ ਲਈ ਲੋਕ ਭੋਜਨ, ਧਨ, ਜੀਵਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਜਨਨੀ, ਸੋਮਾ-ਪ੍ਰਿਯ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇੰਦਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਦਾ ਸੋਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ, ਜਗਤਗੁਰੂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਵਤਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਹਰੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਰਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ—ਇਹ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਸਭ ਕਰਮਾਂ, ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਉਮਾਪਤੀ, ਮੋਖ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੀ ਅਪਾਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਇੰਝ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਲਿਦਾਨ ਦੇ ਧੰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ, ਉਮਾ, ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। "ਗੌਤਮ, ਤੂੰ ਕੀ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ।" ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੌਤਮ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। "ਵਾਹ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਗ! ਵਾਹ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਰਮ! ਵਾਹ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ! ਵਾਹ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਲਣ! ਵਾਹ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ!" "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਗੰਗਾ ਦਿਓ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੰਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।" "ਜੋ ਭਗਤ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਚਾਹੀਦੀ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ—ਇਹ ਵਰ ਮੈਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੋਰ ਵਰ ਮੰਗੋ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੌਤਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਹ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਰ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਤਕ ਮਨ, ਬਚਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸਭ ਪਾਪ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।" "ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਹਰਾ।" "ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯਗ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਯਗ ਤੇ ਦਾਨ, ਪਰ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।" "ਸਭ ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।" "ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਰਹੋ—ਇਹੀ ਵਰ ਮਿਲੇ।" "ਉਸ ਤੋਂ ਦਸ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ, ਜੋ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਣ ਜਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵਣ।" "ਸੁਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਇਕ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਬਸ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।" ਗੌਤਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੈਥਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੌਤਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਮਹਾਨ ਨੇ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਗੌਤਮ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਟਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਗਿਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਗੌਤਮ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਟਾ ਉਠਾਈ, ਉਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਗੌਤਮ ਦਾ ਜਿੱਤ-ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।