ਵਾਮਨ ਦੇਵ, ਜੋ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਯਜਨ-ਸਥਲ ਵੱਲ ਆਏ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਯਜਨ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਭਾਰਗਵ, ਜਦੋਂ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਾਮਨ ਕੋਈ ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵਧਕ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਭਾਰਗਵ ਬੜੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਯਜਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੇ ਧਾਰੀ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਸੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੰਡਿਤ ਹਨ, ਬਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਯਜਨ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਬੱਚਾ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ, ਫਿਰ ਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਧੰਨ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਕਿ ਯਜਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਖੁਦ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਗਣ ਆਏ ਹਨ, ਫੇਰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੋਚਣਾ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਮਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਲੀ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ?" ਵਾਮਨ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿਓ।" ਬਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜਾ, ਦੇ ਦਿਓ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ। ਧਨ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਤੈਥਾਂ ਹੋਵੇ' ਕਹਿ ਕੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਪਾਤਰ ਲਿਆਏ। ਜਲ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਲੋਕ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ। ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੈਕਾਰ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਨ! ਖੁਸ਼ ਰਹੋ, ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਪ ਕੇ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।" ਬਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਥਾਂ ਹੋਵੇ।" ਵਾਮਨ, ਜੋ ਯਜਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਵਾਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਦਵੀਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੈਤਿਆ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਚੱਲੋ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ, ਜਿੰਨਾ ਤੁਹਾਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਤਿੰਨਾ ਪੈਰ ਪਾਓ। ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਯਜਮਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਦੈਤਿਆ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਪਾਵਾਂਗਾ, ਵੇਖੋ।" ਬਲੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਚੱਲੋ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ, ਪੈਰ ਪਾਓ!" ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਇਕ ਪੈਰ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਦੂਜਾ ਬਲੀ ਦੇ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਿਤ ਨਿਵਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਤੀਜੇ ਪੈਰ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਪੈਰ ਲਈ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਦੱਸੋ।" ਬਲੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਸੱਚਾ ਕਰੋ—ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੰਗੋ, ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।" ਪਰ ਬਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।" ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਲੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀ—ਰਸਾਤਲ ਵਿਚ ਵਾਸ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਦਵੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ। ਇੰਝ, ਹਰਿ ਨੇ ਬਲੀ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਕੇ, ਰਸਾਤਲ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਦਵੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪੈਰ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੈਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, "ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪੈਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕਰਾਂ?" ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਵਿਚੋਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਣਿਆ। ਉਹ ਜਲ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਮੰਗਲਮਈ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਭੋਗ ਦਾਤਾ, ਮਾਂ ਦਾ ਰੂਪ, ਅਮਰ, ਔਖਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਜਾ-ਯੋਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ! ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, "ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਉਹ ਜਲ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ," ਮੈਂ ਉਹ ਜਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਲ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ। ਜੋ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ। ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਲ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਿਆ।