ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰੀਏ?” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੈਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਦੈਤ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦੈਤਾਂ ਵੱਲੋਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬਿਨਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ, ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਰੀਏ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਲਵਾਂਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਜ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ “ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ” ਆਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ—ਯਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਜਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੈਤ ਰਾਜਾ ਬਲੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਯਜਨ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਯਜਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਇਲਾਹੀ ਲੋਕਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਦਾਨ, ਭੋਗ, ਪੂਜਾ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਵਾਮਨ, ਜੋ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਭਜਨ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਭਾਰਗਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸ ਯਜਨ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਾਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੈਤ ਨਾਸਕ ਹਨ। ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਲੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜੋ ਭਰਗੁਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਜ਼ ਵਰਗਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਬਲੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਯਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਜਨ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਚਾ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਦਿਓ।” ਬਲੀ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ ਕਿ ਯਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਖੁਦ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਮਨ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ?” ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜਿੱਥੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿਓ।” ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਦੇਵੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਧਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” ਬਲੀ ਨੇ “ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ” ਆਖ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਲਿਆਏ। ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ—ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਬਲੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ। ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜੈਕਾਰ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜੇ। ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਸਾਂ ਹੋਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਖੁਸ਼ ਰਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿਓ, ਜਲਦੀ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।” ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਾਮਨ, ਯਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ।” ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਵਡੇ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਅੰਤਹਿਨ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਪੈਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੈਤ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਿੰਨੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਧਾ ਲੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।” ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ, ਮੈਂ ਪੈਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਵੇਖ, ਹੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।” ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਲੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਦਾ, “ਵਧਾ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਧਾ!” ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇਕ ਪੈਰ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਦੂਜਾ ਬਲੀ ਦੇ ਯਜਨ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਤੇਜੀ ਪੈਰ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਪੈਰ ਰੱਖਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ।” ਹੰਸਦਿਆਂ, ਉਹ ਬਲੀ ਵਲ ਵਧਿਆ। ਬਲੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇਰੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ?” “ਪਰ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਕਰ—ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖ।” ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ, ਤ੍ਰਿਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਵਰ ਮੰਗ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।” ਪਰ ਬਲੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ।” ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਮਿਲਣੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਮਰ, ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰਿ ਨੇ ਬਲੀ ਤੋਂ ਉਹਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਕੇ, ਬਲੀ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।