ਦੇਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਤਪ ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਉਤਪੰਨ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ, ਮੁਕਤੀ, ਪੂਜਾ, ਵਾਧੂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਰਥ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾਰਦ। ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਦੱਸ ਜਾਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ, "ਕਲਿਪ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਤੀਰਥ ਸੇਵਾ ਦੇ, ਜੋ ਘੱਟ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਜਾਣਣ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਭੀ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈਂ।" ਵਿੰਦ੍ਹਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਵੇਣਿਕਾ, ਤਾਪੀ ਤੇ ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹਿਮਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ, ਨਰਮਦਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਤੇ ਵਿਤਸਤਾ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਯਾ, ਕੋਲਾਸੁਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਅੰਧਕਾ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਯਮੂੜ੍ਹਾ, ਲਵਣ, ਨਾਮੁਚੀ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਕਾ, ਯਮ, ਪਾਤਾਲਕੇਤੁ, ਮਾਇਆ, ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸ, ਭਾਰਗਵ, ਅਗਸਤਯ, ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਆਦਿ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਮਨੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਬਰੀਸ਼, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਮਨੁ, ਕੁਰੂ, ਕਨਖਲਾ, ਭਦਰਾਸ਼ਵ, ਸਗਰ, ਅਸ਼ਵਯੂਪ, ਨਚਿਕੇਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ, ਅਰਿੰਦਮ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਭੀ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯਸ਼, ਫਲ ਤੇ ਵਾਧੂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜੋ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੀਰਥ ਹੋਰ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਜ੍ਯ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਤ੍ਰੈਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੰਗਾ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰੈਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਆਇਆ, ਤਾਰਕਾਸੁਰ, ਮੇਰੇ ਵਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਤਾਵਾਂ ਖੋਹ ਲੀਆਂ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹੋ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹੋ, ਤਿੰਨੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚੈਤਾ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਜਗਤਪਤੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ।" "ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੋ, ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਮਿਹਰ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕੂਰਮ, ਮਤਸਯ, ਵਾਰਾਹ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਲਕੜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲੈ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਹਰੀ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ।" ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਡਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। "ਸਾਨੂੰ ਤਾਰਕਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ। ਨਾ ਯੁੱਧ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਜੰਮੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ।" ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਬਾਲਕ ਜੰਮੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਰਕਾ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਹ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੀਏ।" ਸਭ ਦੇਵਤੇ, "ਠੀਕ ਹੈ," ਆਖ ਕੇ, ਹੀਮਵਤ ਪਹਾੜ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਨਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਦਕ੍ਸ਼ਾ ਦੀ ਧੀ, ਜਗਤ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਇਥੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ, ਧੈਰਜ, ਲਜਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲਵੇਗੀ। ਉਹ ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਤ ਪਤਨੀ, ਸਾਡੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ।" ਹੀਮਵਤ ਤੇ ਮੇਨਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।