ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸੁਣੋ—ਸੁਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ: ਦਿਵ੍ਯ, ਆਸੁਰ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਆਸੁਰ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਆਸੁਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਉਹ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਕਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਖੰਡ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਤੀਰਥ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਆਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰ ਲਏ ਗਏ; ਉਹ ਆਸੁਰ ਤੀਰਥ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ; ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਤੀਰਥ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ, ਮੋਖਸ਼, ਪੂਜਾ, ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਵੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਭੇਦ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਵਾਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਭੇਦ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਤੀਰਥ ਸੇਵਾ ਦੇ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ; ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈਂ। ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਵੇਣਿਕਾ, ਤਾਪੀ ਅਤੇ ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ, ਨਰਮਦਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਅਤੇ ਵਿਟਸਤਾ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗਿਆ, ਕੋਲਾਸੁਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾ। ਹਯਮੂਰਧਾ, ਲਵਣ, ਨਾਮੁਚੀ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਕਾ, ਯਮ, ਪਾਤਾਲਕੇਤੁ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸੁਰ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੀਆ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਭਾਸ, ਭਾਰਗਵ, ਅਗਸਤਿਆ ਅਤੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਮਨੂ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅੰਬਰੀਸ਼, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਮਨੂ, ਕੁਰੂ, ਕਨਖਲ, ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸਗਰ—ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਅਸ਼ਵਯੂਪ, ਨਚਿਕੇਤਸ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ, ਅਰਿੰਦਮ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਭੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਫਲ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ; ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਜਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਜ੍ਯ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ—ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਪਏ, ਤਾਰਕਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਛੀਨ ਲਈ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਏ। ਦੇਵਤੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਦਾਦਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ—"ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ—ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਆਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ, ਹੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, embodied ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਹੋ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਓ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਾਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਆਦਿ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਸੂਰ, ਮੱਛ, ਕੁੱਛ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਵੀ ਖਤਰਾ ਆਇਆ, ਸਾਡੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਛੀਨ ਲਿਆਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲਏ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਰਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਹਰੀ? ਫਿਰ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ?" ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਤੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਾਰਕਾ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। "ਸਾਨੂੰ ਤਾਰਕਾ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਮ ਖੜੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਡਰ ਆ ਫੜਿਆ ਹੈ; ਨਾ ਜੰਗ, ਨਾ ਤਪस्या, ਨਾ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।