ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁਣਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਪਰਮ ਅਬੋਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵਕਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਮੋਖਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਪ-ਵૃਖ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਮਾਧਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨਿਯਮ—all ਕੁਝ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਾਂ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸਾਰੇ ਅਸ਼ਚਰਜ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਬੈਠਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਰਾਜ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਤਪ, ਯਜ, ਦਾਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ। ਪਰ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਤਾਲ—ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ: ਦੈਵੀ, ਅਸੁਰ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਅਸੁਰ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੁਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੀਰਥ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ 'ਜੰਬੂਦਵੀਪ' ਦਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਜੋ ਤੀਰਥ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਦੈਵੀ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਖੰਡ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ 'ਭੂਮੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਅਸੁਰ ਤੀਰਥ' ਕਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਪ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ-ਸਥਾਪਿਤ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ, ਮੁਕਤੀ, ਪੂਜਾ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਫਰਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਨਾਰਦ, ਇਹ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣ ਜਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਫਰਕ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਘੱਟ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਫਲ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ। ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹੈਂ। ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਵੇਣਿਕਾ, ਤਾਪੀ ਅਤੇ ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ, ਨਰਮਦਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਅਤੇ ਵਿਤਸਤਾ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗਿਆ, ਕੋਲਾਸੁਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਅਤੇ ਅੰਧਕਾ। ਹਯਮੂਰਧਾ, ਲਵਣ, ਨਾਮੁਚੀ, ਸ੍ਰਿੰਗਕਾ, ਯਮ, ਪਾਤਾਲਕੇਤੁ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ, ਚਾਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ, ਭਾਰਗਵ, ਅਗਸਤਯ ਅਤੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ—ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼ਯਪ, ਮਨੂ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ। ਅੰਬਰੀਸ਼, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਮਨੂ, ਕੁਰੂ, ਕਣਖਲ, ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸਗਰ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਯੂਪ, ਨਚਿਕੇਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ, ਅਰਿੰਦਮ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਗਲਮਈ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਫਲ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਨਾਰਦ। ਅਤੇ ਜੋ ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ—ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦੱਸੋ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਤੀਰਥ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦਿਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦਿਵਤਾ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਤਦ ਤਾਰਕ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਣ ਲੱਗਿਆ।