ਜਿਵੇਂ ਦੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇੜਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਓਹ ਤੀਰਥ ਵੀ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇੜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਘਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਘਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਮਤਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਰਵੋਚਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਜਪਾਂ, ਯੱਗਾਂ, ਵਰਤਾਂ, ਤਪਾਂ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਇਉਂ ਹਨ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾਈਏ? ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫਿਰ ਸੱਚ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ 'ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸ ਉੱਚੇ ਆਸਥਾਨ 'ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ' ਥਾਂ ਵਿੱਚ। ਉੱਥੇ ਸਾਲ ਭਰ ਜਾਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਜਪਿਆ ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਯੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਕਲਪ-ਵૃਖ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨਤਾ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੇ ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਾਧਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦੁਆਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਰਵੋਤਮ ਤੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਸਭ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਹਾਲੇ ਤਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਜਦ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸੁਣੀ; ਤੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਮ ਰਾਜ, ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾ। ਇਹੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਥੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੀ ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਤਪ, ਯੱਗ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ? ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ: ਦੈਵੀ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੈਤਿਕ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੈਤਿਕ ਤੀਰਥ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਦੈਤਿਕ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੇ ਵਿਂਧਯਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਛੇ ਦੈਵੀ ਨਦੀਆਂ—ਇਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਂਧਯਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਗੇੜੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਉਹ ਦੈਤਿਕ ਤੀਰਥ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੈਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ-ਜਨਮੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਦੈਵੀ ਬਣ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਲਾਭ, ਮੁਕਤੀ, ਉਪਾਸਨਾ, ਵਾਧੂ, ਯਸ਼ ਜਾਂ ਸਵਾਰਥ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਉਂ ਚਾਰ ਵੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਤੂੰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਕਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣ ਜਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਣਾਂ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਘੱਟ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇੱਛਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਵੇਣਿਕਾ, ਤਾਪੀ ਤੇ ਪਯੋਸ਼ਣੀ—ਇਹ ਵਿਂਧਯ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਭਾਗੀਰਥੀ, ਨਰਮਦਾ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਵਿਸ਼ੋਕਾ, ਤੇ ਵਿਟਸਤਾ—ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗਿਆ, ਕੋਲਾਸੁਰ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਤੇ ਅੰਧਕਾ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਆਉਂਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।