ਜਿਵੇਂ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੇ ਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਵਾਸੁਕੀ ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਮ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕਰ ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੀਰ ਦਾ ਸਾਗਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਰੁਣ ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯਮ ਨਿਯੰਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਰਦ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਓਮ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਸਭ ਯਗ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਓਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਓਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਜਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਪਾਠ, ਯਗ੍ਯ, ਵਰਤ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹੀ ਗੱਲ ਦੋਹਰਾਈਏ? ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫਿਰ ਸੱਚ—ਓਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ "ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ" ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਸਣਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਭੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਕਨਿਆਂ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ। ਜਦ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਮੋਖਸ਼ਤਾ, ਕਲਪ ਵ੍ਰਿਖ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਭਾਗਵਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਦੁਮਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਾਧਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਵਰਗ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਚਾ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇੰਦ੍ਰਦੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਰੇ ਅਚਰਜ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਗੁਪਤ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਵੀ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਜੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ; ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪਰਮ ਰਾਜ ਦੱਸੋ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ। ਤਪ, ਯਗ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ ਲਿਆ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੇ ਪਤੀ। ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ: ਦੈਵੀ, ਦੈਤਿਕ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੈਤਿਕ ਤੀਰਥ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਦੈਤਿਕ ਤੋਂ ਦੈਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸੇ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਛੇ ਦੈਵੀ ਨਦੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਖੰਡ ਹੈ, ਦੇਵਤੇ ਭੀ ਜਿਸ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਤੀਰਥ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਉਹ ਦੈਤਿਕ ਤੀਰਥ ਕਹਾਏ।