ਸੁਣੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਰਾਵਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਅਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦਾ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਬੇਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਥ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਵੋਚ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਮਾਣਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋੜਕਾ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ, ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਅ', ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਯਤਰੀ, ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰੁੰਧਤੀ, ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਧੇਨੂ, ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਾਰ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੀਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ, ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਨਿਯੰਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ, ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ, ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਯਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਓਂਕਾਰ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ, ਘਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੀ ਧਰਮਿਕਤਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਜਪ, ਯਜਨਾਂ, ਵਰਤਾਂ, ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਇਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਦੋਹਰਾਈਏ? ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਫੇਰ ਸੱਚ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਬੜੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਅਸਲ ਵਾਸਥਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਥੇ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਜਪਿਆ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅੰਜਨ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਯੋਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਦੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਮਾਧਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇੰਦ੍ਰਦੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸਭ ਅਚੰਭੇ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਰਾਜ਼, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਗੁਪਤ, ਭਾਗਯਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਤੁਸੀਂ ਫਿਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਦੱਸੋ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੱਡੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਤਪੱਸਿਆ, ਯਜਨ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ ਲਿਆ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਸੁਆਮੀ। ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ?