ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਰੀਆ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਾੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਸ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਜੰਮੇ—ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੱਧਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਸੀ। ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ, ਜੁੜਵੇਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮੇ। ਜਦ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਘਾਟੀ ਰੰਗਤ ਦੇਖੀ, ਉਹ ਇਸ ਤਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦੀ ਇੱਕ ਛਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸੀ, ਰਚ ਲਈ। ਇਹ ਛਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਾਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਾਈ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਹੈ? ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹਾਂ।” ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀਂ। ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀਂ।” ਛਾਇਆ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਲੱਜਾ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤਵਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਡਾਂਟਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾ।” ਫਿਰ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੁਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁਰੂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਘਾਹ ਚਰਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਵੱਡੇ ਮਨੂ ਵਰਗਾ ਹੈ।” ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਵਰਨੀ ਪਿਆ। ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉਥੇ ਜੰਮਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਨੀ ਸੀ। ਸੰਜਨਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਅਪਣਾਪਾ ਵਿਖਾਇਆ। ਮਨੂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੀ, ਪਰ ਯਮ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ, ਸਾਵਰਨੀ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਯਮ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਿਓ ਕੋਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, “ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।” ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਯਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਵਿਵਸਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਉੱਠਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਬਚਪਨ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਗੋ-ਰੱਖਕ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇਗਾ।” ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਤੇਰੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਖਾਂ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੱਚੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਸ਼ਾਪ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਬਚ ਜਾਵੇਂਗਾ।” ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਇਕ ਨੂੰ ਵਧ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਨਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਟਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਿੱਤੀ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਤਦ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤਵਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਉਪਾਏ ਲੱਭਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਅਤਿਅਧਿਕ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਜਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਹੇ ਗੋ-ਰੱਖਕ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਵੇਂਗਾ। ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।” ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ, ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਡਵਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਟੱਲ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਰਹੀ, ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਇਆ। ਜਦ ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹਿਚਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਵੀਰਜ ਆਪਣੀ ਨੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਨਾਸਤਯ ਅਤੇ ਦਸਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਠਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ (ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ) ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।