ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਿਣੁ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਾਧਵ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਾਮਨ ਜੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਮੰਗਦੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹਾ ਜੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦৃਸ਼ਯ ਬਚਾਵੀ ਕਵਚ ਨਾਲ ਆਚਾਦਿਤ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ: ‘‘ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਸੰਗੀਨ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ: ‘‘ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ ਹੋ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਬੀਜ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਤੁਸੀਂ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਮਥਣ ਵਾਲੇ, ਦਿਵਿਆ ਮੂਲ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋ। ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ।’’ ਫਿਰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਬ੍ਹਿਸ਼ੇਕ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ್ಞ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਘਮਰਸ਼ਣ ਸੁਕਤ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਚੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਜਲ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਤਿਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਯਥਾ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਾਧ ਜਾਂ ਹੋਮ ਸਮੇਂ, ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਲ ਚੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਰਪਣ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ‘ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਜਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਤਿਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਤਿਲ ਰੱਖ ਕੇ ਤਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲਹੂ ਹੀ ਜਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਾਤਾ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਲ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਜਮੀਨ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਕਦੇ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ; ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਲ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਵਿੱਚ, ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਜਲ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਪਾਤਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਚੱਖ ਕੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਚੌਕੌਣੀ, ਸੁੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦਹੀ ਕਰਕੇ, ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਉਥੇ ਅਜਨਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ, ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਪਗ ‘ਤੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਤੇ ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਰਾ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟਾ, ਅੰਬਰ ਵਰਗਾ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਸਾਉਂਦਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ, ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੰਚ ਸੰਸਕਾਰ, ਚਾਰ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਓਮ’, ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਹੈ ਤੇ ਪૃਥਵੀ ਤੱਤ ਦਾ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਨ’ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਦਾ, ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ; ‘ਮੋ’, ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਨਿੱਘ ਉੱਤੇ; ‘ਨ’, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਬੀਜ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ; ‘ਰਾ’, ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ; ‘ਯ’, ਜੋ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ; ‘ਨ’, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ; ਅਤੇ ‘ਯ’, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਿੱਛੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਵਰਾਹਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੌ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਨਰਸਿੰਹ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।