ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਬਰਗਦ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਰੁੱਖ, ਰੌਹਿਣੇਯਾ, ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਝੀਲ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਬੜੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਜੇਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ, ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁੰਦਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਣ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਾਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਰਗਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ "ਬਰਗਦ", "ਬਰਗਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ", "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ", "ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਖ" ਆਦਿ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਬਰਗਦ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ, ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ, ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਬਰਗਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨਵੰਤਰਾ ਦੂਰ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਾ ਸੁਹਾਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਲੱਕੜ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਰੋਗ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਬਾਧਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, "ਓੰ ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ"—ਇਹ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ—ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, "ਓੰ ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ" ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ "ਨਾਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਯਜਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵਤ ਹੈ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ; ਸਥੂਲ, ਸੂਖਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ—ਹਰ ਥਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਚਲਦੀ, ਅਚਲ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ—ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਦਿੱਖਦਾ-ਅਦਿੱਖ, ਚਲਦਾ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਮੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਓੰ" ਅਤੇ "ਨ" ਦੋਵੇਂ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਬਾਕੀ ਅੱਖਰ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣੇ ਹਨ। "ਓੰ" ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ, "ਨ" ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ; "ਮੋ" ਖੱਬੇ ਨਿਤੰਬ ਤੇ, "ਨ" ਸੱਜੇ ਉੱਤੇ। "ਰ" ਨਾਭੀ 'ਤੇ, "ਯ" ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ, "ਣ" ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਅਤੇ "ਯ" ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਅੱਗੇ—ਹਰ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਵਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੋਵਿੰਦ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੇਸ਼ਵ—ਇਹ ਸਭ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਾਧਵ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਵਾਮਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹਾ, ਉਪਰ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਇਉਂ ਕਵਚ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਸੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਤੂੰ ਅੱਗ ਹੈਂ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਬੀਜਧਾਰੀ, ਇੱਛਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ। ਤੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਨਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਡੰਡਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਲ, ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੀਅਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਥੇ ਆਘਮਰਸ਼ਣ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁੱਥਰੇ, ਧੋਏ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਉਚੇ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।