ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯਾਦاشت ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੋ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ। ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ! ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸਥਿਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੂਦਨ?" "ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ! ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਚਿੰਤਿਆ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੈਤਰੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦਾ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਹੀ ਆਸ਼ਰੇ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੀ ਵ੍ਰਤਿ ਮਹਾਨ ਹੈ।" "ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਨਾਮ ਤੇ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀਆਂ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਆਵਾਸ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ—ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਰੋਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!" "ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਇੰਦਰ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਯਮਰਾਜ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ), ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਯਜ੍ਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!" "ਅੱਗ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰਾ ਸੀਸ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਮੇਰੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।" "ਜੋ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਆਰਾਧਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼, ਜੋ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਰਾਧਦੇ ਹਨ—ਜਿਸਦਾ ਗਹਿਣਾ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਆਲਯਾ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਹੀ, ਸ਼ੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹਾਂ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਸੀ।" "ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ; ਤੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੈਸ਼ ਮੇਰੀਆਂ ਜੰਗ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ।" "ਸ਼ੂਦਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਰਿਗਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਤੇ ਅਥਰਵੇਦ—" "ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਧੂ, ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਸੰਗ, ਨਿਰਮਲ, ਸਤਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ—" "ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਉਂਦੇ ਤੇ ਆਰਾਧਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਜ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਵਾਯੁ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜੋ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—" "ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਰੋਮ-ਰੰਦ੍ਰ ਹਨ।" "ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਕ੍ਰੋਧ, ਆਨੰਦ, ਡਰ ਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ।" "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ—ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜੋ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—" "ਉਹ ਦੋ-ਜਾਤੀ, ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ।" "ਹੇ ਉੱਤਮ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਹੇਠਲੇ, ਨੀਚ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੋਹ-ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਝੂਠੇ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ—" "ਅਤੇ ਜਦ ਅਧਰਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ; ਦੈਤ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੈਯ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਧਰਮੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।" "ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—" "ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਵੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਜਦ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ।" "ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਅਧਰਮ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਅੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸਮਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ—ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਧਰਮਤਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਅਭੇਦ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਨੰਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ, ਮਾਇਆ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।