ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਦਾਨਵ ਹੋ, ਯਕਸ਼ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੈਤਯ ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਰ ਹੋ, ਵਲਖਿਲਯਾ ਹੋ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸੀ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੋਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੋ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਇਕ ਬਲੇ ਤੱਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਭੂਤਕਾਲ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਗਤ ਹੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ! ਤੁਹਾਡਾ ਉਹ ਪਰਮ ਰੂਪ ਅਟੱਲ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਨਿਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਨੰਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸੀਮਤ ਤੇ ਅਪੂਰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ; ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ।" ਜਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੰਭੀਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ! ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯਾਦاشت ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਹੋ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹੋ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਚਿੰਤਯ ਚੀਜ਼ ਮੈਂ ਦੇਖੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ! ਤੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਰਤ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਾਏਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਮੈਂ ਨਾਰਾਏਣ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਸਰੋਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਵੈਸ੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਯਮ (ਧਰਮਰਾਜ) ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ), ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਯਜਨ ਵੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅੱਗ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮੇਰੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਹਵਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਜੋ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਦਿਵਿਆ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਵੈਸ਼ਯ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਸ਼ਾ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹਾਂ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਰਾਹ (ਸੂਰ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ; ਅਤੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਲ-ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਵੈਸ਼ਯ ਮੇਰੀਆਂ ਜੰਗ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ; ਰਿਗਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਪਸੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸੰਗ, ਨਿਰਮਲ, ਸਤਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹਾਂ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸਭ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਮੇਰੇ ਰੋਮ-ਕੂਪ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਕ੍ਰੋਧ, ਖੁਸ਼ੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ; ਲੋਕ, ਹੇ ਰਿਸ਼ਿ, ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ, ਦਾਨ, ਕਠੋਰ ਤਪ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ, ਗੰਭੀਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।