ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਨਮ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਮੇਰੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਜਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਮਧੂ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਤੀ, ਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਕਮਸ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਥੁਰਾ ਵਾਸੀ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਤੇ ਹਵਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਕਾਸ਼, ਮਨ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਹੋ, ਹੇ ਜਗਤ ਨਾਥ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੋ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਧਰਮ, ਵੇਦ, ਯਜਮਾਨੀ ਯਗ, ਇੰਦਰ, ਸ਼ਿਵ, ਹੋਮ, ਅੱਗ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਯਮ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਈਸ਼ਾਨ, ਅਨੰਤ, ਗਣੇਸ਼, ਸ਼ਣਮੁਖ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਗਮੀ ਜੀਵ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਦੈਤ, ਮਰੁਤ, ਸਿੱਧ, ਅਪਸਰਾ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਰ, ਵਾਲਖਿਲਿਆ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮুনি, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹੋ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਭੂਤਕਾਲ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ, ਚਲਤ-ਅਚਲਤ ਜਗਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਸਵਰੂਪ ਅਟੱਲ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੀ ਸਮਝ? ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਨਾਦਿ, ਅੰਤਹੀਣ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ, ਸਰਵਸਮਰਥ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ। ਹੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਮਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਦੇਵ, ਉਹ ਸਭ ਮਾਫ ਕਰਨਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਪਾਸਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਮੰਗ ਲੈ; ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸੁਰਤੀ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਬਚੇ ਬਣ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ, ਜਦ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ? ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਮੂਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਪਰ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਚਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੀ ਵ੍ਰਤਿ ਮਹਾਨ ਹੈ।" "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਜਲ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾਰਾਯਣ ਹਾਂ, ਨਿਤ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਸਰੋਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸੰਘਾਰਕ ਵੀ। ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਵਿਸ਼ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ), ਅਤੇ ਯਮ (ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ) ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਵੀ ਹਾਂ।" "ਅੱਗ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਪੈਰ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਿਰ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਮੇਰੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਹਵਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।" "ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਯਜਨਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਵੈਸ਼, ਜੋ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਮੈਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਜਲ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਅਤੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਅਗਨਿ ਰੂਪ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਗਿਆ। ਜਦ ਜਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਖਸ਼ਤਰੀ ਮੇਰੇ ਬਾਂਹ, ਵੈਸ਼ ਮੇਰੀਆਂ ਜੰਗ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਹਨ। ਰਿਗਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ—" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਸਵਰੂਪ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ।