ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਉਤਰੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਲਾ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਪਟ ਤੇਜ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ—ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਅੱਗ ਨੇ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ-ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਉਜਾਲੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਗ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ—ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਮਹਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ। ਉਹ ਇੱਕਲਾ ਖੜਾ ਸੀ, ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਲਤਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅੱਗ ਦੇਖੀ, ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਜੀਭ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਡਰ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਬੇਮਕਸਦ ਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਕਿਸੇ ਰਾਖੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਸੀ—'ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾ?' ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਮੈਂ ਉਹ ਸਦਾ-ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' ਇਉਂ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉਸ ਦਿਵਯ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਬਰਗਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਨਾ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਨਾ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਆਮਦ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਗਰਜ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ ਬੱਦਲ ਉਭਰ ਆਏ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਬੱਦਲ ਕਦੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਕੁਮੁਦ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਪਰਾਗ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਪੀਲੇ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਜਿਹੇ ਦਿਸਦੇ। ਕੁਝ ਹਰੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਕਾਂ ਦੇ ਅੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਧੂਰ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਦਿਸਦੇ। ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਕਾਰ, ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੰਨਾ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਭਰ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਝੀਲ—ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਗਣ ਲੱਗੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੀਂਹ ਵਗਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਅਸੁਭ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਬੱਦਲ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਛਾਏ ਰਹੇ। ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਗਏ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੱਦਲ ਵੀ ਲੁਕ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੌ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਸਭ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਉਹਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਨਾ ਉਥੇ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸੀ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਸੂਰਜ। ਨਾ ਚੰਦ ਸੀ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਨਾ ਨਾਗ—ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ, ਇਕੱਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਓ, ਉਹ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਤਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇधर-ਉਧਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਿਸ਼ੀਓ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਰਾਖਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈਂ, ਪੱਕੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੈਂ। ਆ, ਆ ਜਲਦੀ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ। ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਅਡੋਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਤੂੰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੈਂ।" ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਘੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੈ? ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਮੈਨੂੰ ਚਿਰੰਜ਼ੀਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਅੰਤ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: "ਕੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮੋਹ ਹੋ ਗਿਆ?" ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂਗਾ।