ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਉਥੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਵਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਇਸ ਅਜੀਬ ਤੇ ਦੁਲਭ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਬਾਰੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਹਤਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝੋ ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਜਨਾਰਦਨ, ਨੇ ਬੜੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚਤਮ ਬਾਤਾਂ ਆਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" "ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅਮਰ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਅਸੁਰ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰੀਚੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਓਹਲੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ।" "ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਚੱਕਰ ਆਇਆ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਦਾਨਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਸੱਪ—all dissolved ਹੋ ਗਏ।" "ਸਭ ਕੁਝ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ।" "ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਜੋਗ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹਰੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤੋਂ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੀਵ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਬਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਸ਼ਮ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਮਾਂ ਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ—ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ—ਸਭ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।" "ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ, ਨੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।" "ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ, ਯਕਸ਼, ਵਿਦਿਆਧਰ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ।" "ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ, ਬਾਂਦਰ, ਸ਼ੇਰ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਜਠਰ ਤੋਂ, ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ, ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਭ ਰਚੇ।" "ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਣ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਤੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਵਰਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭੀ ਬਣਾਏ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵਤ ਹੈ—ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਚੀਟੀ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਬਣ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਦੁਨੀਆਂ ਰਚੀ।" "ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਬਣਾਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਨੀਵੇਂ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਤਿੰਨੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ, ਜੋੜ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਜਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ।" "ਉਸਦੇ ਸਿਰਫ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੀ, ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੀ ਉਥੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ।" "ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ, ਜਲ ਉੱਤੇ ਘਨੇ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਮਲਾ ਰੰਗ, ਤੇ ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ—ਆਸਨ, ਪੈਰ-ਹੱਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਅਨਾਜ ਦਿੱਤਾ।" "ਵਿਰਿੰਚੀ ਨੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?'" "ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਹ—ਯਜ, ਦਾਨ ਤੇ ਵਰਤ ਆਦਿ—'" "'ਯੋਗ, ਸੱਚ, ਤਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।'" "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਿਕ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਥਾਂ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼।" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਦੁਲਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਧੰਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਗਊਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ, ਤੇ ਚਾਰੋ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ।" "ਉਹ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਉੱਚਤਮ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਰ।" "ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰੋ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ।" "ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਨਾਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਚਲਣ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ ਖੜਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ।" "ਜੋ ਕੋਈ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਥੇ ਆਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਉਸ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੜੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!