ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ—ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਚਾਂਦ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਤੇ ਭੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤ ਸੀ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਯੋਗ ਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਗਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂ? ਕਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਕਿਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਕਿਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਖੇਤਰ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ। ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਪਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ 'ਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਦਾਨ-ਪੁਣ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਥੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਉਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਅੱਗ-ਹੋਮ ਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਤੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਨਾਮਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚਤਮ ਖੇਤਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਉਹ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ? ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ? ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ? ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਉਸ ਉੱਤਮ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ? ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ, ਉਸ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਤਬ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੱਡੇ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਪੁੱਛੀ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਭੋਗ-ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਤਬ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਤਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ। ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵੰਤੀ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤਾਲਾ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਡ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਉਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਵਧੀਆ ਵਸਤੂਆਂ ਵੇਚਦੇ, ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਮਨੋਹਰ, ਚੌਕ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ। ਘਰ ਤੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਸਜਿਆ, ਰਾਜਸੀ ਹੰਸ—ਚਿੱਟੇ, ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਗਲ੍ਹਾ ਵਾਲੇ—ਮਹਿੱਲਾਂ ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ। ਲੱਖਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਾ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੂੰਜ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਝੰਡੀਆਂ ਤੇ ਬੈਨਰਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੀ ਭੀੜ। ਸਾਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯੋਧੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਉਥੇ ਕੋਈ ਗੰਦਾ, ਅਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ, ਅਪਾਹਜ ਜਾਂ ਜੂਏ ਦਾ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਖੇਡਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ; ਉਥੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦੇ ਕੰਡੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਉਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਿਵਿ-ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਿਤ। ਚੰਗੀ ਜਟ ਤੇ ਗਲ੍ਹਾ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਚਿਹਰੇ, ਮੋਢੇ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜੀਤਣ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਦਿੰਦੇ, ਹਰ ਦੌਲਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ; ਉਥੇ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਹੰਸ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜੀਆਂ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਸੁਧੜੇ ਕੰਡੇ, ਤੇ ਉੱਚੀ, ਭਰੀ ਛਾਤੀ। ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਾਲ, ਮਨੋਹਰ ਚਿਹਰੇ, ਰੂਪਦਾਰ ਗਲ੍ਹਾ, ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ, ਕਨ-ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਬਿੰਬਾ ਫਲ-ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਪਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗੋਰੀਆਂ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਡੇ, ਘੁੰਘਰੂ ਤੇ ਪੈਰ-ਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਦਿਵਿ-ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਰਮੀਆਂ। ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੁਭਾਗਾ, ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ, ਰੂਪਦਾਰ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਦਾਇਕ, ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਚਿਹਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ। ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਸਭਾ ਤੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ, ਕਥਾ ਤੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਨਾਲ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਉਥੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ-ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਾਚ-ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਨਿਪੁੰਨ, ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਦੀਆਂ ਮਾਹਰ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਸੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਵੰਤੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਖੁਸ਼ੀ, ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸੀ।