ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਖੱਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਪਿਤਰ ਇੱਕ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਖੰਭੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟੰਗੇ ਰਹਿਣਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਪ, ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ, ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹੀ ਕਰ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਨंदीਧਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਖੱਡ ਤੋਂ ਉੱਠਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੁਵੇਸ਼ਾ ਨਾਮਕ, ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਬਣਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਧੀ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰ। ਜਦ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਿਆਮ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਅਦੁਤ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵਰਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੰਗ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।" ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਰ ਦਿਓ।" ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। "ਤੇਰੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ ਜਨਮੇਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।" ਫਿਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮੇਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਅਪਰਣਾ, ਏਕਪਰਨਾ ਅਤੇ ਏਕਪਾਟਲਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਆਗਰੋਧਾ, ਏਕਪਰਨਾ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਏਕਪਾਟਲਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਏਕਪਰਨਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਖਾ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਏਕਪਾਟਲਾ ਨੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਾਟਲਾ ਦੇ ਪੱਤੇ 'ਤੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅਪਰਣਾ ਨੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਬੇਟੀ, ਕੁਝ ਖਾ ਲੈ।" ਪਰ ਅਪਰਣਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਪ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਅਪਰਣਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਪ ਜਦ ਤਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ ਚਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਯੋਗ ਅੰਗ ਸਧ ਲਏ, ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਸਦੀਵੀ ਕੁਆਰੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ। ਏਕਪਰਨਾ ਨੇ ਦੇਵਲਾ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਏਕਪਾਟਲਾ ਨੇ ਜੈਗੀਸ਼ਵਿਆ ਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਲਿਖਿਤਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਉਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਮਾ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੀੜ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਹੇ ਜਗਤ ਮਾਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਉਸਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਤਪ ਕਿਸ ਲਕੜੀ ਲਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ?" ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਤੂੰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਚੁਣੇਗਾ।" "ਸਰਵ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ, ਉਸਦੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਉਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਸਵੈ-ਭੂ, ਆਪਣੇ ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਤੈਥੋਂ ਅਲੱਗ, ਆਪ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵਾਸੀ, ਚਲ-ਅਚਲ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਥਮ ਤੇ ਅਪਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਧੂਰਜਟੀ, ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਹੈ, ਆਵੇਗਾ। ਉਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇਗਾ। ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਤਪ ਛੱਡ ਦੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਮਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹਣੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਖੜੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਹੀ ਹਰਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ—ਛੋਟਾ, ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਨੱਕ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਕੁਬੜੀ, ਤੇ ਕੇਸ ਪੀਲੇ ਤੇ ਭੁਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਪ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।