ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੰਝਨਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਸ-ਸੁਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਰੱਖੀ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਿਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸੰਝਨਾ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋਗੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਰੂਪ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਵਚਨ ਸੁਣੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅੱਜ, ਹੇ ਦਿਨ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁਹਾਵਣਾ ਰੂਪ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।" ਸੂਰਜ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੋਭਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਤੇਜ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ—all ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਏ, ਹਿਲ ਗਏ। ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ, ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਤਾਲ, ਇਸ ਚੱਕਰਾਉਂਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਪਜੇ ਹੋ। ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ। ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਪਾਦਨ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।" ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। "ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ!" ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰਿ ਆਦਿ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਅਗਨਿ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, "ਤੁਸੀਂ ਮੋਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੋ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਰਵੋੱਚ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੋ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ, ਜਗਤਪਤੀ! ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ।" "ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੋ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।" ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਧਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਨਾਗ—all ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਆਖੇ। "ਤੁਹਾਡਾ ਤੇਜ ਤੁਹਾਡੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਹਾਹਾ, ਹੁਹੁ, ਨਾਰਦ ਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ—ਜੋ ਗੰਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ—ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ (ਛੜਜ, ਮੱਧਮ, ਗਾਂਧਾਰ) ਵਿੱਚ ਗਾਵਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਾਗ, ਲਯ ਤੇ ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਤਿਲੋਤਮਾ, ਅਤੇ ਮੈਨਕਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਰੰਭਾ ਆਦਿ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨੱਚ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਵ, ਰਸ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੰਗ ਸਨਮੁਖ ਕਰਕੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰੁਦਰਾ, ਵੰਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ। ਨਗਾਰੇ, ਢੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਟਹਾ, ਅਨਕ, ਦਿਵਯ ਢੋਲ ਤੇ ਸ਼ੰਖ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਈ। ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ, ਤੇ ਹਰੇਕ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਆਸਮਾਨ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਹਲਚਲ ਵਿਚ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ, ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਤੇਜ ਘਟਣ ਨਾਲ ਰੂਪ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਠੰਡ, ਪਾਣੀ, ਤਾਪ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਾ, ਕਮਲਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿਓ! ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰਵੋੱਚ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੰਗੀ, "ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ, ਜਿਸਦਾ ਤੇਜ ਅੱਗ ਦੇ ਜਥੇ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਦੱਸੋ।" ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣਯੋਗ ਜਾਂ ਅਚਲ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧਿ ਉਪਜੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ (ਕੌਸ्मिक ਐਗ) ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਈ।