ਜਦੋਂ ਮਾਰਤੰਡ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਵੱਡੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰਤੰਡ—ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਮਾਰਤੰਡ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਕਦੰਬ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਗੁੰਝਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਕृति ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖ਼ਰ ਕਦੰਬ ਗੇਂਦੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਆਕৃতি ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?” ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧੀ ਸੰਜਨਾ ਨੂੰ ਵਿਵਸਵਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਗੋ-ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਜਣੇ: ਦੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ—ਯਮੁਨਾ। ਮਾਰਤੰਡ ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੰਨੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾੜਿਆ। ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਗੇਂਦੇ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਕृति ਦੇਖ ਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਉਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਨਾ ਬਦਲੇ ਰਹਿਣਾ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ।” “ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਧੀ ਮੇਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਣ। ਤੂੰ ਇਹ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।” “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਾਲ-ਪਕੜਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ, ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਜਨਾ ਲਜਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਨੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਜਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਛਾਇਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਛਾਇਆ ਨੇ ਸੰਜਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਅਤੇ ਧਨਵੰਤ ਸੂਰਜ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਜਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਜਣੇ—ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਧੀ। ਪਰ ਸੰਜਨਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਪਰਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਜਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਨੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਯਮ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਯਮ, ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੁਹਿਆ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।” ਯਮ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਨੁ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। “ਹੇ ਦੇਵ, ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਨ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਠਿਆ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ; ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ ਜਾਂ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ, ਹੇ ਪਿਤਾ।” “ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪਸਵੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।” “ਤੇਰੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਪੈਰ ਅੱਜ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਨਾ ਡਿੱਗੇ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਵਿਚਾਰੋ।” “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਸਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।” “ਹਰ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਉਪਾਏ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” “ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਝੂਠੇ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਪਰ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਡਿਆਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਕੀੜੇ ਤੇਰਾ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ; ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ।” ਸੂਰਜ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ?” “ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਛਾਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਾਂ ਕਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।” ਛਾਇਆ, ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੱਸ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਪੂਰਕ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। “ਇਹ ਤੇਰਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ, ਸਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕ ਕੇ, ਸੰਜਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਅੱਜ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖੇਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਕৃতি ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ; ਅੱਜ, ਹੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।” “ਸੋ ਹੋਵੇ,” ਆਖ ਕੇ, ਧਨਵੰਤ ਸੂਰਜ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ, ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਦੇ ਜਰੀਏ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਾ ਆਈ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪੂਰਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਸਮੇਤ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਅਧਾਰ ਸਮੇਤ, ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।