ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੰਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਖੇਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਜਾਣਣਯੋਗ ਜਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਉਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇੱਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕ ਅਬਿਨਾਸੀ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ 'ਮਹਾ ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਅ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਵਿਅਪਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਜਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਏਕ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਰੂਪ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਅਚਲ ਵਸਤੂ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਅਬਿਨਾਸੀ, ਅਣਮਾਪ ਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜਣਨ-ਸਥਾਨ ਜਾਣ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਿਓ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਨਿਮਸਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੇਵ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਮੰਜਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਏਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਏਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਭਾਗ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੇ, ਉਹਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਸਭ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦਾ ਭਗਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੀੜਤ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਮੰਜਿਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਰਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਨਿਯਮਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਵਿਅਪਕ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਉਪਿੰਦ੍ਰ, ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵ-ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਅਨਾਜ, ਤੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ; ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਲ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਯੁੱਗ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ; ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਅੱਗ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪੱਕਣਾ, ਜਾਂ ਘਾਹ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਥੇ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸੂਰਜ ਨਾ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਟ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ; ਮੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ; ਤੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਨ ਕੇ, ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।