ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵਤਾ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕਿਸ ਪਿਤਰ ਜਾਂ ਕਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੱਸਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਅਤਿ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਗਿਆਤ, ਅਵਿਆਕਤ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਬੁੱਧੀ, ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਰਵਾ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਦੇਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲੀਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ, ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਸਦਾ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਹਨ—ਉਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ 'ਖੇਤਰ ਗਿਆਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਆਕਤ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਏਕ ਪੁਰੁਸ਼' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ 'ਮਹਾ ਪੁਰੁਸ਼' ਨਾਮ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਵਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਕੋ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਬਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ; ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਅਪਾਰ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜਨਮੇ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਰਭ ਜਾਣ, ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਦੇਵ-ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਏਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗੁਪਤ ਅੰਸ਼ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ, ਜੋ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦਾ ਭਗਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਜਾਂ ਰੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਨਚਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਹੀ ਧਨਿਆ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੂਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੇਜ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ, ਉਪਿੰਦ੍ਰ, ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸੁਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।