ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸੂਰਜ ਹੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਰੁਣ, ਜੋ ਜਲ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸੀ, ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਰਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਮਿਤ੍ਰਵਨ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਨਾਰਦ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਤੋਂ, ਮੇਰੂ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਥੇ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਮਿਤ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਦੇਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਮਾਦ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਜਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਇੱਕ ਤੱਤ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?—ਅਤੇ ਉਹ ਮਿਤ੍ਰ ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੈਨੂੰ ਅਜਨਮਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਘਰਸਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ। ਲੋਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੇਰੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਦਾ ਦਿਵਤਾ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੈਂ।" "ਫਿਰ, ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਪਿਤਰ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੱਸਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰਵੋਚਤਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਠੀਕ ਠੀਕ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਤੱਤ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਗੋਚਰ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ, ਨਾ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ, ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਨ (ਜਾਣਨਹਾਰ) ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਬੁੱਧਿ, ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਂਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਰਵ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੀ ਇੱਕ ਤੱਤ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਉਸਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਕੰਨ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਹਨ; ਉਹ ਖੇਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਖੇਤ੍ਰ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੇਤ੍ਰਜ੍ਨ ਹੈ।" "ਉਹ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ 'ਏਕ ਪੁਰੁਸ਼' ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹੀ ਇੱਕ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ 'ਮਹਾ ਪੁਰੁਸ਼' ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਹਕਰਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਪੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਯੂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਅਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਬਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਇੱਕ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਵਿਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਤੋਂ ਅਨੇਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚਲਦ-ਅਚਲ ਪਦਾਰਥ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਪਾਰ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਰਭ ਮੰਨੋ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੰਦਿਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ। ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਮੰਜਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕਮਾਤ੍ਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਉਹ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਇਆ।