ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ-ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਹੀਂ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਛਤਰੀ, ਧਵਜ, ਛਤ੍ਰ, ਜੰਡਾ ਜਾਂ ਚਾਮਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ, ਵਚਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਤੋ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਯਗਿਆਂ ਨਾਲ ਭੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਲਾਭ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਆਵੇ? ਕੌਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, "ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਪ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਚੀਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਚਕ੍ਰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਆਦਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਏ ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲਯ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਪਕੜ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ, ਹਨੇਰੀ ਨਾਸ਼ਕ ਸੂਰਜ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ। ਸਦਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਂ, ਪਿਉ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਪਰਭਾਵੀ ਸੂਰਜ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ: ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਤਵਸ਼ਟਾ, ਪੂਸ਼ਣ, ਅਰਯਮਾਨ, ਭਗ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅੰਸ਼, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੂਰਜ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਧਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਪਰਜਨ੍ਯ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਰੂਪ ਤਵਸ਼ਟਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਰੂਪ ਪੂਸ਼ਣ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਰੂਪ ਅਰਯਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਰੂਪ ਭਗ ਹੈ, ਜੋ ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ।