ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਿਕ ਕਥਾ ਵਖਰੇ ਵਖਰੇ ਨਦੀਆਂ, ਜਲਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰੋਤਪਲਾ, ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ, ਕਰਮੋਦਾ, ਪਿਸ਼ਾਚਿਕਾ, ਅਨਯਾਤਿਲਘੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਵਿਪਾਪਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਲਾ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਧੇਰੁਜਾ, ਸ਼ਕਤਿਮਤੀ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਕਰਮੁਹ ਅਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼-ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਸਿਪਰਾ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਤਾਪੀ, ਵੇਣਾ, ਵੈਤਰਨੀ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੋਯਾ, ਮਹਾਗੌਰੀ, ਦੁਰਗਾ, ਅੰਤਹਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਸੁਪ੍ਰਯੋਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪਨਾਸਿਨੀ, ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਹਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਪੁਸ਼੍ਯਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਲਾਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਮਲਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਪਿਤ੍ਰਸੋਮਰਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਵੰਜੁਲਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ—ਇਹ ਠੰਢਾ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਂਗੁਲਿਨੀ, ਵੰਸ਼ਕਰਾ, ਮਹੇਂਦਰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਸੁਵਿਕਾਲਾ, ਕੁਮਾਰੀ, ਮਨੂਗਾ ਅਤੇ ਮੰਦਗਾਮਿਨੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਤਿਮਤ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਕਸ਼ਯਾਪਲਾਸਿਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਅਣਗਿਣਤ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਕੁਝ ਨਦੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਾਲ ਭਰ; ਮਤਸਿਆ, ਮੁਕੁਟਕੁਲਿਆ, ਕੁੰਤਲਾ, ਕਾਸ਼ਿਕੋਸ਼ਲਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਧਰ, ਕਲਿੰਗ, ਸ਼ਮਕ, ਵ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦੇ ਲੋਕ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ। ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਮੀ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਗੋਵਰਧਨ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਹੈ, ਵਾਹੀਕਰਾਟਧਾਨ, ਸੁਤੀਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲਤੋਯਦਾ—ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਪਰਾਂਤ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਵਾਹਲਿਕ, ਕੇਰਲ, ਗਾਂਧਾਰ, ਯਵਨ, ਸਿੰਧੁ, ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਮਦਰਕ—ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਕਲਿੰਗ, ਪਾਰਦ, ਹਾਰਭੂਸ਼ਿਕ, ਮਾਠਰ, ਕਨਕ, ਕੈਕੇਯ, ਦੰਭਮਾਲਿਕ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ। ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਵਰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਮਬੋਜ, ਬਰਬਰ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਵੀਰ, ਤੁਸ਼ਾਰ, ਪਹਲਵਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਅਤਰੇ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪੁਸ਼ਕਲ, ਦਸ਼ੇਰਕ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੰਪਕ, ਸ਼ੁਨਸ਼ੋਕ, ਕੁਲਿਕ, ਜੰਗਲ, ਉਸ਼ਧਯ, ਚਲਚੰਦਰ, ਕਿਰਾਤ—ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਤੋਮਰ, ਹੰਸਮਾਰਗ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਕਰਨ, ਸ਼ੂਲਿਕ, ਕੁਹਕ, ਮਗਧ—ਇਹ ਉੱਤਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੂਰਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਅੰਧ, ਵਾਮੰਕੁਰ, ਵੱਲਕ, ਮਖੰਤਕ; ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਮਲਦ, ਮਲਵਰਤਿਕ, ਭਦ੍ਰਤੁੰਗ, ਪ੍ਰਤਿਜਯ, ਭਾਰਯੰਗ, ਅਪਮਾਰਦਕ। ਪ੍ਰਗਜੋਤਿਸ਼, ਮਦਰ, ਵਿਦੇਹ, ਤਾਮ੍ਰਲਿਪਤਕ, ਮੱਲ, ਮਗਧ, ਨੰਦ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ। ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ: ਪੂਰਨ, ਕੇਵਲ, ਗੋਲੰਗੁਲ; ਰਸ਼ਿਕ, ਮੁਸ਼ਿਕ, ਕੁਮਾਰ, ਰਮਥ, ਸ਼ਕ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮਹਿਸ਼ਕ, ਕਲਿੰਗ। ਅਭੀਰ, ਵੈਸ਼ਿਕ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ, ਪੁਲਿੰਦ, ਮੌਲਯ, ਵਿਦਰਭ, ਦੰਡਕ—ਇਹ ਸਭ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਪੌਲਿਕ, ਮੌਲਿਕ, ਅਸ਼ਮਕ, ਭੋਜਵਰਧਨ, ਕੌਲਿਕ, ਕੁੰਤਲ, ਦੰਭਕ, ਨੀਲਕਲਕ—ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੱਛਮ ਦੇ ਲੋਕ: ਸ਼ੂਰਪਰਕ, ਕਾਲਿਧਨ, ਲੋਲ, ਤਲਕਤਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ: ਮਲਜ, ਕਰਕਸ਼, ਮੇਲਕ, ਚੋਲਕ। ਉਤਮਰਨ, ਦਸ਼ਰਨ, ਭੋਜ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਕ, ਤੋਸ਼ਲ, ਕੋਸ਼ਲ, ਤ੍ਰੈਪੁਰ, ਵਿਦਿਸ਼—ਇਹ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਤੁੰਬੁਰ, ਚਰ, ਯਵਨ, ਪਵਨ, ਅਭਯ, ਰੁੰਡੀਕੇਰ, ਚਰਚਰ, ਹੋਤ੍ਰਧਰਤਯ—ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਨਿਹਾਰ, ਤੁਸ਼ਮਾਰਗ, ਕੁਰਵ, ਤੁੰਗਨ, ਖਾਸ, ਕਰਨ-ਪ੍ਰਵਰਣ, ਉਰਨ, ਦਰਘ, ਸਕੁੰਤਕ। ਚਿਤ੍ਰ-ਮਾਰਗ, ਮਲਵ, ਕਿਰਾਤ, ਤੋਮਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਧਨੁ-ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ; ਇਹ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ, ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਮਰੁਤਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਯਕਸ਼, ਅਪਸਰਾ, ਅਤੇ ਸੱਪ-ਰਿੰਗਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਜੀਵ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵ ਇੰਨਾ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਾ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਅਸੀਂ, ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ।" ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਦਾਨਵ, ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਨਦੀਆਂ, ਜਾਤੀਆਂ, ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ।